Naarmate de mens hoger komt op de ladder van het verstand, geeft hij bij zijn dagelijkse maaltijden meer ruimte aan het genot van geest en hart. Wie de tafel alleen ziet als een plek om het lichaam te voeden, staat in zoverre op het niveau van de lagere dieren. Maar wie zijn tijd aan tafel ook wil benutten voor zijn verstand en karakter, en niet alleen voor de behoeften van zijn lichaam, ziet in de eenvoudige bezigheden van het dagelijks leven een waarde die alleen zichtbaar is voor wie met zijn hogere natuur steeds boven het lagere uit probeert te stijgen.
Bij alle neiging tot overdaad in eten en drinken bij de Grieken en Romeinen in de klassieke tijd, waren er zelfs toen al glimpen van een hoger genot aan tafel — door het gesprek met elkaar — dan enkel eten en drinken konden geven. Toen de Volmaakte Mens hier onder de mensen was, liet Hij zien dat je de maaltijd thuis kunt gebruiken om geest en ziel te verrijken; en er zijn geen diepere of kostbaarder waarheden in alles wat onze Heere op aarde geleerd heeft, dan die in Zijn woorden tot hen die met Hem aan de gewone maaltijd zaten te eten en te drinken. Van de "tafelgesprekken" van grote mannen wordt al eeuwenlang erkend dat ze een vrijheid, een eenvoud en een kracht hebben die je in hun woorden bij andere gelegenheden niet vindt.
Er zijn duidelijke redenen waarom het gesprek aan de dagelijkse maaltijd in een gewoon Christelijk gezin een waarde kan hebben die je onder andere omstandigheden niet bereikt. Juist daar is de plek waar alle gezinsleden samen moeten zijn. Hoe druk en hoe verschillend ze op andere momenten ook bezig zijn, wanneer het uur van de gezamenlijke maaltijd is aangebroken, moeten ze allemaal al het andere laten liggen voor die ene taak van eten en drinken; en ze moeten allemaal samenkomen met dat gemeenschappelijke doel. En het ligt ook voor de hand dat wie aan de gezinstafel zijn samengekomen, op dat moment al hun werk achter zich hebben gelaten en daardoor in een toestand van ontspanning en van vriendelijker gevoelens verkeren. Juist dan zijn ze het meest vrij om met elkaar te spreken over dingen die hen allemaal aangaan, in plaats van in gedachten verzonken te blijven bij de eigen taken waar ze zich van afgewend hebben, of waar ze na de maaltijd weer naartoe moeten.
Het is een feit dat wie samen aan een gezinstafel zitten — of ze nu bij het gezin horen of er een tijdje te gast zijn — elkaar leren begrijpen, en in hun gesprek hulp en inspiratie geven en ontvangen op een manier die zonder deze bijzondere gelegenheid niet mogelijk zou zijn. Het is ook een feit dat er maar zelden een gezin is waarvan de leden de waarde van het tafelgesprek ten volle inzien en zo goed mogelijk benutten — als vormend middel voor iedereen die eraan deelneemt of er rechtstreeks door beïnvloed wordt. Toch kan wie zijn kinderen wil opvoeden zoals het hoort, dit belangrijke vormingsmiddel niet negeren zonder hun ernstige en blijvende schade te berokkenen.
Met de gezinsgewoonten zoals die in de Verenigde Staten zijn, is er hier meer gelegenheid dan in het buitenland om kinderen te vormen door middel van het tafelgesprek. In Engeland, en in Europa in het algemeen, zijn jonge kinderen tijdens de maaltijd meestal apart, bij een kindermeisje of oppas, in plaats van aan tafel bij hun ouders. Maar in dit land worden kinderen in de regel al op heel jonge leeftijd aan de gezinstafel gebracht, en mogen ze daar niet alleen zijn wanneer de gezinsleden bijeen zijn, maar ook wanneer er een gast voor een tijdje deel uitmaakt van de huiselijke kring. Daarom is een belangrijk onderdeel van de opvoeding in Amerikaanse gezinnen het tafelgesprek in die gezinnen. Dit onderdeel verschilt sterk van huis tot huis; maar op zijn best is het een van de krachtigste factoren in de verstandelijke en morele vorming van de jeugd.
Vijftig jaar geleden had een heer uit New England — als filantroop, opvoeder en schrijver — een uitzonderlijke kennissenkring onder vooraanstaande mensen op soortgelijke gebieden, in dit land en in het buitenland. Zijn huis was een trefpunt voor hen. Hij had een groot gezin, en al zijn kinderen mochten aan de gezinstafel zijn wanneer die gasten er waren, en ook op andere momenten. Het tafelgesprek in dat huis — tussen de ouders en de gasten, of tussen de ouders en hun kinderen wanneer er geen gasten waren — was op zichzelf al "een brede vorming". Het gaf die kinderen een algemene kennis die ze nauwelijks op een andere manier hadden kunnen krijgen. Het was voor hen een bron van prikkels en inspiratie in talloze richtingen. Nu ze zelf ouders en grootouders zijn, beseffen ze hoeveel ze gewonnen hebben door hun vorming via het tafelgesprek van hun ouderlijk huis; en ze doen wat ze kunnen om de waarde van het tafelgesprek als vormingsmiddel voor de jeugd erkend en benut te krijgen in de huizen die ze leiden of beïnvloeden.
In een ander gezin in New England was de vader een man van stille bedachtzaamheid, die zich normaal gesproken bijzonder terughoudend opstelde tegenover zijn kinderen. Maar aan de gezinstafel liet hij zich, meer dan waar ook, gaan. Ook hij had een groot gezin, en er kwamen vaak gasten over de vloer. Aan de tafel van dat huis werd de grootst mogelijke vrijheid van vragen en van meningen gekweekt. De levendige gesprekken die daar werden gevoerd — tussen vader en moeder en kinderen en gasten — waren in hoge mate leerzaam, gedachteprikkelend en stimulerend. De gezinstafel was eigenlijk het verstandelijke en morele middelpunt van dat huis. Geen plek was zo aantrekkelijk als die. Niemand, jong of oud, verliet die tafel voordat het echt moest; en nu de overgeblevenen van die gelukkige kring wijd verspreid zijn, zal ieder van hen zeggen dat geen enkel vormingsmiddel zoveel voor hem heeft gedaan in zijn jonge jaren als het tafelgesprek van zijn ouderlijk huis.
In één gezin, waar ouders en kinderen genieten van vertrouwelijke en waardevolle tafelgesprekken, is het de gewoonte om elke vraag die zomaar opkomt meteen ter plekke te beantwoorden — over de uitspraak of betekenis van een woord, het jaartal van iemand uit de oude of nieuwe geschiedenis, de ligging van een plaats op de kaart, of wat er verder maar aan tafel ter sprake komt. Als hulp bij die kennis staat er in een hoek van de eetkamer een boekenstandaard, met bovenop een woordenboek, terwijl op de planken eronder een biografisch woordenboek en een geografisch naslagwerk met uitspraak klaarliggen, om bij elke onenigheid of twijfel meteen te kunnen opzoeken.
Aan de ontbijttafel laat de vader in dat huis zijn oog over de ochtendkrant gaan en geeft hij zijn gezin de belangrijkste nieuwspunten die hij de moeite waard vindt voor de gezinskring. De kinderen mogen daar vrij vertellen wat ze op school geleerd hebben, of vragen stellen over dingen die hun leraren of klasgenoten hebben aangekaart. En zo worden de kinderen gevormd tot een verstandige belangstelling voor allerlei onderwerpen die anders ver buiten hun gewone blikveld zouden blijven.
De ene vader had de gewoonte om het mooiste uit zijn ervaring of zijn studie van elke dag te bewaren, om het zijn kinderen aan de gezinstafel op een aantrekkelijke manier voor te leggen, aan het eind van de dag of aan het begin van de volgende. Een andere had de gewoonte om een dag van tevoren een bepaald onderwerp voor het gesprek aan de eettafel te kiezen, zodat de kinderen zich er door nadenken of lezen op konden voorbereiden om mee te praten. Zo kan een bericht in de ochtendkrant een vraag oproepen over Bismarck, of Gladstone, of Parnell, of Henry M. Stanley; en dan zegt de vader: "Laten we die man morgen aan tafel eens bespreken. Zoek alles uit wat je over hem kunt vinden, dan helpen we elkaar om hem beter te leren kennen." Op die manier worden de kinderen gevormd tot een steeds bredere belangstelling voor mensen en zaken in de wereld, en tot manieren van denken en studeren bij hun zoektocht naar kennis.
Er is geen einde aan de manieren waarop je het tafelgesprek kunt inzetten als middel om kinderen te vormen; en er is geen einde aan de invloed van het tafelgesprek in die richting, hoe het ook gevoerd wordt. Sterker nog, je kunt met recht zeggen dat het tafelgesprek net zo goed kinderen vormt wanneer de ouders er helemaal niet aan denken het daarvoor te gebruiken, als wanneer ze het er bewust voor inzetten. Aan elke gezinstafel wordt nu eenmaal gepraat; en wat er aan de gezinstafel gezegd wordt, speelt hoe dan ook een rol in de vorming van een kind, of de ouders het nu willen of niet.
Er zijn vaders van wie het tafelgesprek vooral bestaat uit klagen over hoe er gekookt wordt, of uit kritiek op de manier waarop de moeder het huishouden runt. Er zijn moeders die eerder vragen waar ter wereld hun kinderen toch geleerd hebben om zo te praten en te doen, dan dat ze zich afvragen in welk deel van de wereld op dit moment de belangrijkste archeologische ontdekkingen worden gedaan. En er zijn nog meer vaders en moeders van wie het tafelgesprek volledig tussen hen tweeën blijft, behalve dan dat ze zich af en toe even omdraaien om scherp tegen hun kleintjes te zeggen: "Waarom zijn jullie niet eens stil, kinderen, terwijl vader en moeder praten?" Al dit tafelgesprek heeft zijn invloed op de kinderen. Het brengt hen tot minder respect voor hun ouders, en tot minder belangstelling voor de gezinstafel, behalve als plek om hun gewone honger te stillen. Het is krachtig, ook al is het niet waardevol.
Het tafelgesprek hoort in elk gezin zó te zijn dat het uur van de maaltijd thuis voor alle kinderen een van de aantrekkelijkste én een van de waardevolste uren van de dag wordt. Maar om het tafelgesprek waardevol te maken, moeten ouders iets hebben om aan tafel over te praten, moeten ze daar ook bereid zijn over te praten, en moeten ze hun kinderen liefdevol voor ogen houden terwijl ze hun tafelgesprek voeren.
