H. Clay Trumbull

De vorming van het kinderhart

Aanwijzingen voor het opvoeden van kinderen

Vertaald door Andreas Murre

Oorspronkelijke titel: Hints on Child-Training (1890)

Levenslicht.org — 2026

Voorwoord

Een dik boek over het opvoeden van kinderen zou verwarrend zijn, maar enkele aanwijzingen kunnen handig zijn. Het is makkelijker om te zien hoe je aan een bepaalde behoefte van kinderen kunt voldoen dan om uit te leggen hoe dat past bij alle andere behoeften. Of hoe het past in een heel systeem. Daarom durf ik deze reeks aanwijzingen te schrijven. Ze zijn voor jonge ouders. Maar ik zou het niet durven om een volledig boek te schrijven over alles wat hier aan de orde komt.

Dertig jaar geleden was ik nog een jonge vader. Een vriend wist dat ik al jaren geïnteresseerd was in manieren van opvoeden. Hij zei tegen mij: "Trumbull, wat is jouw theorie over kinderen opvoeden?" "Theorie?" antwoordde ik. "Ik heb geen theorie daarover. Ik had veel theorieën voordat ik kinderen had. Maar nu doe ik met vrees en beven in elk geval dat wat het beste lijkt voor dat moment. Het maakt niet uit of het overeenkomt met mijn oude theorieën of niet."

Deze aanwijzingen laten misschien een theorie zien over kinderen opvoeden. Die theorie is ontstaan uit mijn eigen ervaring. Ik leerde uit mijn ervaringen met kinderen toen ik ze echt moest opvoeden. Ik deed dat los van ideeën die ik al had over de principes. Elke aanwijzing in dit boek komt uit wat ik heb uitgeprobeerd en gezien. Dat was in mijn leven als vader en grootvader. Ik heb elke aanwijzing goed overwogen. Ik keek daarbij naar de beste lessen van praktische opvoeders overal.

Ik begon met het schrijven van deze aanwijzingen om een vriend te helpen. Ik ging door omdat veel mensen belangstelling toonden. Nu worden ze uitgegeven in deze voltooide vorm. Ik hoop dat ze ouders helpen die iets praktischer nodig hebben dan ongeteste theorieën over kinderen opvoeden.

H. Clay Trumbull. Philadelphia, 15 september 1890.

Hoofdstuk 1Kinderen opvoeden: Wat is het?

Het woord 'opvoeden' wordt, net als het woord 'onderwijzen', op verschillende manieren gebruikt. Daarom begrijpen mensen het soms anders als het gaat over wat ouders moeten doen bij het grootbrengen van hun kinderen. De woorden 'opvoeden' en 'onderwijzen' worden vaak door elkaar gebruikt. Samen vormen ze het hele proces van hoe een kind leert en groeit. Zo gezien hoort bij het opvoeden van een kind ook het onderwijzen. En andersom hoort bij het onderwijzen ook het opvoeden. Maar als we preciezer kijken, dan is opvoeden het vormen, ontwikkelen en leiden van wie een kind is en wat het kan. Onderwijzen is het kind kennis geven van dingen die het nog niet wist.

Er is wel eens gezegd dat de kern van onderwijzen is: een ander helpen om te _weten_. Op dezelfde manier kun je zeggen dat de kern van opvoeden is: een ander helpen om te _doen_. Onderwijzen geeft kennis. Opvoeden geeft vaardigheid. Onderwijzen vult het hoofd. Opvoeden vormt gewoontes. Onderwijzen brengt het kind iets wat het nog niet had. Opvoeden helpt het kind om te gebruiken wat het al heeft. We onderwijzen een kind in de betekenis van woorden. We voeden een kind op in het spreken en lopen. We onderwijzen het kind de waarheden die we zelf hebben geleerd. We voeden het op met goede studiegewoontes, zodat het zelf andere waarheden kan leren. Opvoeden en onderwijzen moeten samen gaan bij het goed grootbrengen van elk kind. Het ene haalt niet het beste resultaat als het andere er niet bij is. Iemand die weet hoe hij een kind moet onderwijzen, kan nog niet goed voor de opvoeding van een kind zorgen als hij niet ook weet hoe hij een kind moet opvoeden.

Opvoeden kan al beginnen lang voordat onderwijzen mogelijk is. Voordat een kind oud genoeg is om te begrijpen wat er tegen hem gezegd wordt, kan het al voelen. Het kan al meewerken of juist tegenwerken bij pogingen om het op te voeden. Een kind kan leren om in slaap te vallen in de armen van zijn moeder of oppas, of in een wieg, of in een bed. Met wiegen of zonder wiegen. In een lichte kamer of in een donkere. In een lawaaierige kamer of alleen in een stille. Het kan leren om op vaste tijden te eten, of wanneer het daar zelf zin in heeft. Dit alles terwijl het kind nog helemaal niets begrijpt van wat je het zou kunnen uitleggen over waarom dit belangrijk of goed is. Een heel klein kind kan al leren om te huilen voor wat het wil, of juist om stil te blijven om iets te krijgen. En zo is het ook: de opvoeding van kinderen begint veel eerder dan hun onderwijs. Veel kinderen zijn al goed op weg met hun opvoeding als ze zes weken oud zijn. Terwijl hun eerste onderwijs pas maanden later begint.

Er zit een belangrijke les in de betekenis van het Hebreeuwse woord dat in onze Bijbel vertaald wordt met 'opvoeden'. Het is bijzonder dat dit woord maar twee keer voorkomt in het Oude Testament. En in het Nieuwe Testament staat er geen woord met dezelfde betekenis. Van de mensen die opgroeiden in het huis van Abraham, 'de vader van alle gelovigen', wordt gezegd dat ze 'geoefend' waren (Genesis 14:14). Een spreuk uit oude tijden benadrukt de plicht van ouders om hun kind 'op te voeden' met wijze zorg (Spreuken 22:6). En nergens anders in de hele Bijbel komt het oorspronkelijke woord voor 'opvoeden' voor, in welke vorm dan ook.

Het Hebreeuwse woord dat zo vertaald wordt, is een bijzonder woord. De oorsprong laat zien dat de eerste betekenis is 'de keel inwrijven'. Het lijkt te komen van een gewoonte die nog steeds bestaat bij sommige volkeren. Bij de geboorte van een baby wordt de keel geopend door er bloed, speeksel of een heilige vloeistof in te wrijven. Zo krijgt het kind een goede start in het leven met hulp van iemand anders leven. Het idee van dit Hebreeuwse woord lijkt te zijn: zoals het openen van de keel van een kind bij de geboorte nodig is om het kind te laten ademen en slikken, zo moet de goede opvoeding van een kind in alle goede gewoontes ook bij de geboorte beginnen. En het gebruik van dit woord in de Bijbel laat zien dat Abraham met al zijn geloof, en Salomo met al zijn wijsheid, vonden dat je niet kon wachten met de opvoeding van een kind.

De opvoeding van een kind begint bij de geboorte, maar het eindigt daar niet. De eerste stap in de opvoeding is een kind leren ademen en slikken. Maar dat hoort niet de laatste stap te zijn. Opvoeding gaat door zolang een kind een kind is. En opvoeding raakt elk deel van wat een kind doet en hoe het zich gedraagt. Opvoeding heeft te maken met slapen en wakker zijn, lachen en huilen, eten en drinken, hoe een kind kijkt en beweegt, zelfbeheersing en omgang met anderen. Opvoeding verandert niet de aard van een kind. Maar het verandert wel de manier waarop die aard tot uiting komt. Opvoeding geeft een kind geen compleet nieuwe eigenschappen. Maar het helpt het kind om bepaalde eigenschappen te onderdrukken en andere juist te ontwikkelen. Dit gaat zo ver dat het totaal van eigenschappen er zo anders uitziet dan aan het begin, dat het bijna een ander karakter lijkt. Zo is opvoeding in zekere zin alsof je een kind helemaal opnieuw maakt.

Opvoeding omvat het leiden, begeleiden en vormen van de gevoelens, gedachten, woorden en gewoontes van een kind. Op elk gebied van zijn leven, van geboorte tot het einde van zijn kindertijd. En dat dit een belangrijk deel is van het grootbrengen van een kind, zal niemand ontkennen.

Hoofdstuk 2De plicht om kinderen op te voeden

Veel ouders maken een fout. Ze denken dat hun belangrijkste taak is om van hun kinderen te houden en hen raad te geven. In plaats van van hen te houden en hen op te voeden. Ze denken dat ze hun kinderen trouw moeten laten zien wat ze moeten doen. In plaats van hen het ook te laten doen. De kracht van opvoeding wordt vaak veel te weinig gewaardeerd.

Te veel ouders denken dat het nu eenmaal zo is. Hun kinderen zijn van nature heel verlegen en teruggetrokken. Of juist heel brutaal en vrijmoedig. Heel overdreven in hun woorden en gedrag. Of juist niet in staat om zelfs maar dankbaarheid en vertrouwen te tonen. Roekeloos vrijgevig, of zielig egoïstisch. Geneigd om te veel te studeren, of alleen maar te willen spelen. Eenzijdig in dit of dat of weer iets anders. Daarom, denken die ouders, moeten die kinderen maar zo blijven. Tenzij ze er overheen groeien. Of overtuigd worden door wijze raad en liefdevolle smeekbedes om hun fouten te overwinnen.

'Mijn jongen is niet te houden,' zegt de ene vader. 'Hij zit vol energie en levendigheid. Hij maakt een puinhoop van het huis als hij thuis is. En als hij naar de buren gaat, moet alles gaan zoals hij wil. Anders wil hij daar niet meer naartoe. Ik zou willen dat hij een rustiger karakter had. Maar ik kan hem natuurlijk niet veranderen. Ik heb heel vaak met hem gepraat hierover. En ik hoop dat hij er overheen groeit. Maar hij is nu eenmaal wie hij is. Straf geven zou hem niet iemand anders maken.' Een lieve moeder daarentegen maakt zich zorgen omdat haar zoontje zo verlegen is. Hij maakt haar steeds verlegen voor vreemden. Hij stopt zijn vinger in zijn mond en laat zijn hoofd hangen. Hij draait zijn ene voet om de andere. Hij weigert een hand te geven. Hij wil niet antwoorden als een bezoeker vraagt: 'Hoe gaat het, jongen?' Hij wil niet eens duidelijk 'dank u' zeggen als hij iets krijgt. En hetzelfde probleem is er met de voorkeuren als met het karakter van kinderen. De een wil altijd verhalen horen of voorgelezen krijgen, maar wil niet stil naar plaatjes kijken of met een lei en griffel spelen. Een ander, wat ouder, verslindt boeken over reizen en avonturen, maar heeft geen geduld voor een eenvoudig verhaal over het leven thuis of een boek met praktische informatie.

Nu is het onvermijdelijk dat kinderen deze eigenaardigheden hebben. Maar het is niet onvermijdelijk dat ze deze op een vervelende manier blijven tonen. Kinderen kunnen in bijna elke richting worden opgevoed. Hun natuurlijke neigingen kunnen zo worden bijgestuurd en geleid dat ze niet langer onaangenaam opvallen. Het is het voorrecht van ouders, en het is de plicht van ouders, om hun kinderen met Gods zegen te laten zijn en doen wat ze moeten zijn en doen. In plaats van wat ze zelf zouden willen zijn en doen. Als dit niet zo was, zou de taak van ouders heel beperkt zijn. En veel minder belangrijk en kostbaar. De ouder die niet ziet dat hij zijn kinderen kan opvoeden én onderwijzen, mist een van zijn grootste voorrechten als ouder. En faalt in zijn belangrijkste werk voor zijn kinderen.

De bekwame arts van een instelling voor zwakzinnige en niet goed ontwikkelde kinderen heeft iets gezegd. Sommige kinderen die bij hem worden gebracht missen maar één belangrijke eigenschap. Terwijl ze een redelijke mate van alle andere eigenschappen hebben. Of je zou kunnen zeggen: ze hebben een teveel van de eigenschap die tegenovergesteld is aan wat ze missen.

Een meisje bijvoorbeeld heeft helemaal geen gevoel voor eerlijkheid. Ze heeft zelfs een liefde voor stelen om het stelen zelf. Dit gaat zo ver dat ze aan tafel een klont boter van een bord grist en die in een plooi van haar jurk wikkelt. Als ze hierin niet wordt gecorrigeerd en ze wordt een volwassen vrouw, dan zou ze een van die nette dames kunnen worden. Die boeken of spullen meenemen uit winkels waar ze aan het shoppen zijn. Onder invloed van 'kleptomanie'.

Of een jongen heeft geen gevoel voor waarheid. Hij vertelt leugens zonder dat hij daar aanleiding toe lijkt te hebben. Zelfs tegen zijn eigen duidelijke belang in. We kennen allemaal zulke mensen als volwassenen. Sommigen van hen hebben vandaag nog vooraanstaande posities in christelijk werk en invloed. Weer een ander kind heeft geen gevoel voor eerbied, of voor bescheidenheid, of voor natuurlijke genegenheid. De een heeft geen controle over zijn humeur, de ander niet over zijn zenuwen. En zo gaat het in grote verscheidenheid.

De arts van die instelling wanhoopt geenszins aan deze gevallen. Het is zijn roeping om te ontdekken wat het kind specifiek mist, en dat aan te pakken. Om te leren welke eigenschappen in overmaat aanwezig zijn, en die te beteugelen. Om de noden van het kind te kennen en het dienovereenkomstig op te _voeden_.

Elk kind is in zekere zin een gedeeltelijk ontwikkeld, een onvolmaakt gevormd kind. Er zijn geen absoluut volmaakte kinderen in deze wereld. Iedereen heeft in sommige dingen remming nodig en in andere dingen aanmoediging. En elk onvolmaakt kind kan geholpen worden naar een evenwichtig karakter door wijze christelijke opvoeding. Elk gezin zou een instelling moeten zijn voor de behandeling van onvolmaakt ontwikkelde kinderen. Elke vader en elke moeder zou een bekwame arts moeten zijn in zo'n instelling. Er liggen hier prachtige mogelijkheden. En er liggen ook grote verantwoordelijkheden.

Hoofdstuk 3De reikwijdte en grenzen van opvoeding

Opvoeding kan veel bereiken. Maar opvoeding kan niet alles bereiken in het bepalen van de krachten en mogelijkheden van een kind dat wordt opgevoed. Elk kind kan worden opgevoed in de weg die _hij_ moet gaan. Maar niet elk kind kan worden opgevoed om dezelfde weg te gaan. Elk kind kan worden opgevoed tot het hoogste en volste gebruik van _zijn_ gaven. Maar geen enkel kind kan worden opgevoed tot het gebruik van gaven die niet de zijne zijn. Elk kind kan worden opgevoed tot _zijn_ uiterste mogelijkheden. Maar niet elk kind kan worden opgevoed tot de uiterste mogelijkheden van elk ander kind. Opvoeding heeft de volle ruimte van de capaciteit van het specifieke kind dat wordt behandeld. En opvoeding wordt in elk geval beperkt door de beperkingen van de capaciteit van dat kind.

Een kind dat blind geboren is, kan zo worden opgevoed in het gebruik van zijn andere zintuigen dat het meer kan doen in de wereld dan menig slecht opgevoed kind dat kan zien. Maar een blind kind kan nooit worden opgevoed om verschillen in kleuren op afstand te onderscheiden. Een kind dat van nature een slecht gehoor voor muziek heeft, kan worden opgevoed tot meer of minder muzikale vaardigheid. Maar een kind dat geboren is zonder gehoor kan nooit worden opgevoed tot snel onderscheiden van geluiden. Een kind kan worden opgevoed tot gemak in het gebruik van elk zintuig en vermogen en ledemaat en lichaamsdeel en spier en zenuw dat het bezit. Maar geen opvoeding zal een kind een nieuw zintuig geven, een nieuw vermogen, een nieuw ledemaat, een nieuw lichaamsdeel, een nieuwe spier, een nieuwe zenuw. Opvoeding kan van een kind maken wat van dat kind gemaakt kan worden. Maar opvoeding kan de aard en identiteit van een kind niet veranderen.

De grenzen van opvoeding worden eerder beseft dan de grote omvang ervan. De veronderstelde grenzen van opvoeding zijn vaak niet echt. Veel ouders zouden bijvoorbeeld zeggen dat je het uiterlijk en de gelaatstrekken en de uitdrukking van een kind niet kunt veranderen door opvoeding. Toch kan het uiterlijk en de gelaatstrekken en de uitdrukking van een kind wezenlijk worden veranderd door opvoeding. De borst wordt verbreed, de taille wordt smaller gemaakt, een kromme rug wordt rechtgezet, of een misvormd ledemaat wordt gecorrigeerd, door volhardende training met behulp van hulpmiddelen. Bij sommige volkeren wordt de vorm van het hoofd van elk kind naar een standaard gebracht door een proces van training. Bij andere volkeren worden de voeten, de oren, de ogen of de lippen op deze manier getraind tot – of uit – een bepaalde vorm. En in alle landen verandert de uitdrukking van het gezicht gestaag onder het proces van volhardende opvoeding.

Zoals het is met het lichaam, zo is het met de geestelijke en morele eigenschappen van een kind. De reikwijdte is groot binnen de grenzen van mogelijke resultaten van het opvoedingsproces. Een zenuwachtig temperament kan niet worden opgevoed tot een rustig temperament, of een rustig temperament tot een zenuwachtig temperament. Maar een kind dat snel en impulsief is, kan worden opgevoed tot gematigdheid en zorgvuldigheid in woord en daad. En een kind dat traag en inactief is, kan worden opgevoed tot snelheid van beweging en energie van inspanning. Een zwakzinnig kind kan nooit worden opgevoed tot de mogelijkheden van aangeboren genialiteit. En een morele aard van de laagste orde kan niet worden opgevoed tot dezelfde mate van hoog plichtsbesef als een aard die scherp gevoelig is voor elke roep van plicht en voor de rechten en gevoelens van anderen. Maar opvoeding kan onverwachte kracht geven aan de sluimerende vermogens van wie traag van begrip is. En kan op wonderlijke wijze het verborgen morele besef ontwikkelen van elk kind dat in staat is onderscheid te maken tussen goed en kwaad in gedrag.

De zekere grenzen van de mogelijkheden van opvoeding zijn duidelijk voor een ouder. Als een van de lichamelijke zintuigen ontbreekt bij het kind, zal geen opvoeding dat zintuig herstellen. Hoewel wijze opvoeding het kind kan helpen om veel van de moeilijkheden te overwinnen die het tegenkomt als gevolg van zijn aangeboren gebrek. En ook als het kind zulke onmiskenbare gebreken van geest en karakter heeft dat het onder het gewone niveau van de gemiddelde mensheid blijkt te zijn, kan de wijste opvoeding niet verwacht worden het boven het gewone niveau van de gemiddelde mensheid te tillen. Maar als een kind de normale lichamelijke zintuigen bezit, en de normale geestelijke vermogens, en de normale morele capaciteiten van zijn geslacht, kan het met Gods zegen worden opgevoed tot het beste en volste gebruik van zijn krachten op deze verschillende gebieden. Ondanks alle hindernissen en nadelen die worden gevonden in de verdraaiing of de onvolmaakte ontwikkeling van die krachten bij de start van zijn leven.

Met andere woorden: als het kind ernstig misvormd of gebrekkig is bij de geboorte, of door een vroeg ongeluk, is er dienovereenkomstig een onvermijdelijke beperking aan de mogelijkheden van zijn opvoeding. Maar als een kind een gewone mate van vermogens en capaciteit bezit, dan beslist zijn opvoeding over de manier en methode en omvang van het gebruik van zijn door God gegeven krachten.

Het is daarom grotendeels de opvoeding van een kind die bepaalt of een kind sierlijk of onhandig is in zijn bewegingen. Zachtaardig of ruw in zijn omgang met anderen. Attent of gedachteloos in zijn houding naar anderen toe. Of het humeurig of volgzaam is binnen de grenzen van gepaste terughoudendheid. Of het methodisch en precies is, of onsystematisch en onregelmatig, in het uitvoeren van zijn dagelijkse taken. Of het trouw is in zijn studie, of nalatig daarin. Of het ijverig of lui is in zijn gewoontes. Of de smaak die het toont in voeding en kleding en lezen en vermaak en vriendschappen verfijnd is, of laag. In al deze dingen laat het gedrag zien hoe de opvoeding is geweest. Of het wijst op de opvoeding die het nodig had, maar heeft gemist.

Hoofdstuk 4Ontdekken wat een kind nodig heeft in zijn opvoeding

Iemand heeft eens gezegd dat een moeder helemaal gelijk heeft als ze vol enthousiasme over haar kleintje zegt: "Zo'n kind als dit heeft de wereld nog nooit gezien!" Want inderdaad, zo'n kind heeft er nog nooit bestaan. Elk kind begint zijn leven alsof het het enige kind ter wereld is, en het allereerste. En op dat moment lijkt het minder op andere mensen dan het ooit nog zal doen. Het is niet gemaakt volgens een vast patroon. Het heeft nog geen verzameling ideeën die door anderen zijn doorgegeven en goedgekeurd. Het weet niet en het kan het niet schelen wat andere mensen denken. Het is een wet voor zichzelf in alles wat te maken heeft met denken, smaak en gevoel. Tot zover is het zichzelf. En precies daarin is het anders dan ieder ander.

Als een kind aan zichzelf zou worden overgelaten – als dat al mogelijk was – zou elk kind zichzelf blijven. Maar geen kind wordt aan zichzelf overgelaten: het wordt voortdurend opgevoed en getraind. En daarom is het zo dat de opvoeding van een kind het slechtste in hem naar boven kan halen, net zo goed als dat het het beste in hem kan ontwikkelen en vervolmaken. Kinderen opvoeden betekent in veel gevallen: een kind in puur gangbare patronen dwingen, in plaats van de eigenschappen en kenmerken die hem tot een unieke persoonlijkheid maken onder de mensen, zo vrij mogelijk tot bloei te laten komen. Hoe je kunt leren waarin het ware zelf van een kind gestimuleerd moet worden, en waarin het beteugeld of veranderd moet worden – dat is de vraag boven alle vragen in de opvoeding.

Geen eigenschap van een goede dokter is belangrijker dan vaardigheid in het stellen van een diagnose bij een patiënt. Als een meester in dit vakgebied met zekerheid zou kunnen vaststellen wat de ziekte van elke patiënt is, zou de behandeling van die ziekte relatief eenvoudig zijn. Een jonge afgestudeerde arts, of een opgeleide verpleegkundige, zou dan in de meeste gevallen in staat zijn om te weten en te doen wat nodig is. Maar zolang de diagnose niet klopt, kunnen zelfs de beste inspanningen van de bekwaamste dokter de verkeerde kant opgaan, en dus geen goed doen. Zoals het is met de dokter en zijn patiënt, zo is het met de ouder en zijn kind. Een juiste diagnose is een noodzakelijke eerste stap naar een wijze en doeltreffende behandeling. Als de diagnose eenmaal gesteld is, is de behandeling een stuk eenvoudiger. De diagnose van een ouder bij zijn kind bestaat uit het onderscheiden van de fouten van zijn kind, als voorbereiding op een proces van opvoeding om die te verbeteren. Zonder díe diagnose is er geen hoop op een verstandige en goed gerichte aanpak.

Toch is het niet het makkelijkste ter wereld om te zeggen wat de specifieke gebreken van een kind zijn, en wat dus de bijzondere opvoedingsbehoefte van dat kind is. Veel ouders maken zich druk over de beste eigenschappen van een kind, terwijl ze de belangrijkste gebreken van dat kind onderschatten of over het hoofd zien. En veel andere ouders die weten dat hun kind vol gebreken zit, kunnen niet precies zeggen welke dat zijn, of ze ordenen naar hun belangrijkheid en hoe schadelijk ze kunnen zijn. "De vragen van die jongen maken me gek. Hij stelt altijd vragen – en wát voor vragen! Ik kan het niet aan!" Dit wordt gezegd door menig vader of moeder wiens kind juist veel belofte heeft, grotendeels omdát hij vol vragen zit.

Maar als een jongen een helder verstand en duidelijke voorkeuren heeft, en klaar is om onvermoeibaar te studeren of werk te doen dat hij graag doet – maar niet om ander werk te doen, dan zien zijn ouders niet altijd dat juist hier – in deze onwil om zich in te zetten voor wat wijs en verstandig is in plaats van wat hij zelf leuk vindt – een gebrek ligt wat, als die niet uit die jongen wordt getraind, een blokkade zal vormen voor zijn ware mannelijkheid. Het zal hem een tweederangs man maken terwijl hij eersterangs had kunnen zijn; een eenzijdige man in plaats van een evenwichtige man. Zo'n jongen wordt vaak gezien als iemand die zijn eigen weg moet mogen gaan, omdat die weg duidelijk geen slechte weg is, en hij buitengewone kracht toont in die richting. En dus kan die jongen op dit punt onopgevoed blijven tot hij hopeloos voorbij het punt van opvoeding is, alleen maar omdat zijn grootste gebrek niet herkend wordt door degenen die hem zouden kunnen corrigeren – en dat graag zouden doen als ze hem in het juiste evenwicht zagen.

Zorgvuldige studie en wijs onderscheidingsvermogen zijn nodig van de kant van een ouder om de specifieke gebreken van een kind te ontdekken. Elke ouder zou zichzelf de vragen moeten stellen: "Wat zijn de specifieke gebreken van mijn kind? Waar is hij het zwakst? In welke richting dreigt zijn grootste kracht hem te laten afdwalen, en wanneer zal die hem het meest waarschijnlijk in de steek laten? Welke van zijn gebreken vallen het meeste op? Welke van zijn gebreken zijn het belangrijkste om nu meteen aan te pakken?" Zulke vragen moeten worden overwogen op een moment dat gunstig is voor kalm nadenken, wanneer er het minste gevaar is om beïnvloed te worden door persoonlijke gevoelens, of dat nu voorkeur of ontevredenheid is. Er moet lang en goed over worden nagedacht.

De onvriendelijke kritiek van buren en de vriendelijke suggesties van vrienden mogen niet genegeerd worden door een ouder die een inschatting maakt van de zwakheden en gebreken van zijn kind. Zelden is een ouder zo scherpzinnig, zo onpartijdig en zo wijs, dat hij zijn kinderen door en door kent en in staat is om de verschillende eigenschappen af te wegen, en elk gebrek en elke overdrijving in hun karakter waar te nemen met feilloze nauwkeurigheid en volledige eerlijkheid. Van een rechter wordt aangenomen dat hij niet geschikt is voor een onpartijdige behandeling van een zaak waarin hij een direct persoonlijk belang heeft. Een dokter zal normaal gesproken geen diagnose stellen van zijn eigen kwalen, uit angst dat zijn zorgen of hoop zijn oordeel zullen beïnvloeden. En een ouder kan net zo goed als een rechter of een dokter ongepast beïnvloed worden door belang of genegenheid, bij het inschatten van een zaak die aan hem is voorgelegd voor een beslissing.

Daarom, ook al moet elke ouder zelf beslissen over de belangen en de behandeling van zijn eigen kinderen, moet hij blij zijn om in overweging te nemen wat anderen denken en zeggen over die kinderen, als hij nadenkt over zijn plicht in deze zaak. En wat door bekwame opvoeders wordt geschreven of gezegd over dit onderwerp, verdient de aandacht van elke ouder die zijn kinderen met begrip wil opvoeden. Er is weinig gevaar dat een ouder te veel studeert op de vraag naar de specifieke behoeften van zijn kind, of te veel hulpmiddelen heeft voor een wijs besluit op dat punt. Er is wel een groot gevaar dat het hele onderwerp door een ouder wordt verwaarloosd of onderschat.

Als een ouder uitdrukkelijk de vraag zou stellen aan een eerlijke en openhartige vriend die bekend is met de kinderen van die ouder en bekwaam om over hen te oordelen: "Wat denk je dat het belangrijkste gebrek is – of het meest bezwaarlijke kenmerk – van mijn zoon of dochter?" dan zou het eerlijke antwoord op die vraag in heel veel gevallen een complete verrassing zijn voor de ouder. De genoemde gebreken of eigenschappen zouden niet vermoed zijn door de ouder. Een kind kan hierin zozeer op de ouder lijken, dat de blindheid van de ouder voor zijn of haar eigen grootste zwakheid of gebrek het onmogelijk maakt om de soortgelijke misvorming van het kind te zien. Of, anderzijds, dat kind kan zo totaal anders zijn dan de ouder, dat de ouder niet in staat zal zijn om die eigenaardigheid van het kind te waarderen, of zelfs maar te begrijpen – terwijl die voor elke intelligente buitenstaander duidelijk is. De terughoudendheid van een kind uit diepe gevoeligheid wordt vaak door een overdreven expressieve ouder gezien als een teken van gebrek aan gevoeligheid; en andersom net zo.

Ouders hebben hulp nodig van anderen, van persoonlijke vrienden die ze kunnen vertrouwen om onpartijdig en vriendelijk te spreken, of van de leraren van hun kinderen, om een goede inschatting en begrip te krijgen van de eigenschappen en behoeften van hun kinderen. De ouder die deze waarheid niet beseft, en er niet naar handelt, zal nooit zo goed doen als gedaan zou kunnen worden voor zijn of haar kind. God heeft de verantwoordelijkheid voor de opvoeding van dat kind aan de ouder gegeven. Maar Hij heeft die ouder ook de plicht gegeven om te leren, met behulp van alle juiste middelen, wat de behoeften van dat kind zijn en hoe daarin te voorzien.

Hoofdstuk 5Het trainen, niet breken van de wil

Hoeveel wilskracht iemand heeft, bepaalt hoeveel persoonlijke kracht hij heeft. Dat geldt voor een kind net zo goed als voor een volwassene. Wie wilskracht bezit, bezit persoonlijke kracht. Wie wilskracht mist, mist persoonlijke kracht. Dat geldt op elk gebied van iemands leven. Het goede of het verkeerde gebruik van wilskracht is het goede of het verkeerde gebruik van wie je werkelijk bent. Daarom hoort het zorgvuldig bewaken en wijs leiden van de wil van een kind tot de allerbelangrijkste taken van iedereen die verantwoordelijk is voor de opvoeding van een kind.

Het trainen van de wil is een belangrijk onderdeel van opvoeding van een kind. Maar het breken van de wil heeft daarin geen enkele plaats. Een gebroken wil is net zoveel waard als een gebroken boog — precies dat, en niet meer. Een kind met een gebroken wil is slechter toegerust voor de strijd van het leven dan een kind met maar één arm, één been of één oog. Zo'n kind heeft geen kracht om een sterk persoon te zijn of iets groots te bereiken in de wereld. Elk kind moet leren om zijn wil te richten op wat zijn plicht is. Maar dat is zijn wil buigen, niet breken. De wil van een kind breken is nooit op zijn plaats.

Het woord "wil" wordt hier gebruikt voor het vermogen van een kind om te kiezen of te beslissen tussen twee mogelijkheden. De wil van een kind breken, is het uitoefenen van druk van buitenaf op die wil, zodat de wil bezwijkt onder die druk. De wil van een kind trainen, is zulke invloeden op het kind laten inwerken dat het zelf bereid wordt om te kiezen voor het goede.

De wil van een kind breken, is het voorrecht van vrije keuze voor dat moment wegnemen — en daarmee ook kapotmaken. Het is een kind dwingen om iets te doen tegen zijn keuze in, in plaats van hem ertoe te brengen om zelf het goede te kiezen. De wil van een kind is wie hij werkelijk is. Wanneer hij zijn wil uitdrukt in een vrije keuze, is dat de hoogste uitdrukking van wie hij is. En wie een kind werkelijk is, moet heilig gehouden worden door Gods vertegenwoordiger die over het kind is gesteld — net zoals God Zelf heilig houdt wie ieder mens is, geschapen naar het beeld van God.

God zegt nooit zonder voorbehoud tegen een mens: "Jij mag niet kiezen tussen de weg van het leven en de weg van de dood. Jij moet wandelen op de weg waarvan Ik weet dat die het beste voor je is." Nee, integendeel — God zegt tegen iedereen (Deuteronomium 30:15): "Zie, ik heb u heden het leven en het goede voorgehouden, maar ook de dood en het kwade" — zodat jij kunt kiezen. Hier, net als overal, geeft God de mens het voorrecht om zijn wilskracht te gebruiken in de richting van leven en het goede, of van dood en het kwade. De strengste calvinist en de breedste arminiaan zijn het op dit punt met elkaar eens. Hoeveel nadruk zij in hun denken ook leggen op Gods invloed op de menselijke wil bij de uiteindelijke keuze — geen van beiden ontkent het feit dat de mens daadwerkelijk zijn wil mag gebruiken in de richting van zijn keuze. "Want het is God, Die in u werkt zowel het willen als het werken, naar Zijn welbehagen" (Filippenzen 2:13). Het is niet zo dat God van bovenaf werkt om het vermogen van de mens om te willen weg te drukken. Met andere woorden: God heeft van tevoren bepaald dat ieder mens de vrijheid van zijn wil zal hebben — en de gevolgen ervan zal dragen.

Het is waar dat God de mens de onvermijdelijke gevolgen van zijn keuze voorhoudt, om hem te helpen bij het kiezen. Als hij het goede kiest, komt het leven erbij. Als hij het kwade kiest, gaat de dood ermee gepaard. De beloningen en de straffen worden van tevoren bekendgemaakt. Maar uiteindelijk, ondanks alles, is het de keuze van de mens zelf. En iedere ziel zal voor eeuwig de bestemming hebben die hij zelf gekozen heeft. De vertegenwoordiger van God, bekleed met macht, die voor het volk van Israël stond, zei niet: "Jullie zullen nu kiezen voor de dienst van God. En als jullie dat bewust weigeren, zal God jullie wil breken zodat jullie het toch doen." Nee, hij zei: "Maar als het in uw ogen kwalijk is de HEERE te dienen, kies voor u heden wie u zult dienen" (Jozua 24:15).

Zoals God, onze wijze en liefdevolle Vader in de hemel, met ons als Zijn kinderen omgaat, zo moeten wij als aardse ouders omgaan met onze kinderen. We moeten hun voorrecht van persoonlijke keuze heilig bewaken. En terwijl we elk goed middel gebruiken om hen ertoe te brengen het goede te kiezen, moeten we nooit, nooit, nooit hun keuze afdwingen — zelfs niet in de richting van wat wij verstandig voor hen vinden. De uiteindelijke verantwoordelijkheid voor een keuze en de gevolgen ervan ligt bij het kind, niet bij de ouder.

De wil van een kind hoort sterk te zijn om het goede te doen. Als dat in het begin niet zo is, is het de taak van de ouder om die wil daarheen te leiden en te trainen. Maar de wil van een kind breken of verpletteren past niet bij het opvoeden en trainen van die wil. Een strijd tussen ouder en kind, waarbij de enige vraag is: wiens wil moet voor de ander buigen? — is uiteindelijk niets meer en niets minder dan een strijd van brute kracht.

Of de wil van de ouder er nu op gericht is dat het kind iets afstotelijks doet waar het kind van nature tegen in opstand komt, of dat de ouder wil dat het kind een Bijbeltekst opzegt of een gebed uitspreekt — het pure botsen van twee willen is een strijd van brute kracht. En in zo'n strijd hoort geen van beiden te winnen — want winnen in zo'n geval is altijd verliezen. Als de ouder werkelijk wil dat het kind het goede doet, moet de ouder ernaar streven dat het kind zelf in diezelfde richting wil. Alleen maar de ene wil onder de andere dwingen schaadt zowel degene die dwingt als degene die zich onderwerpt.

Een voorbeeld kan dit duidelijker maken. Een vader zegt tegen zijn eigenzinnige kind: "Johnny, doe die deur dicht." Johnny zegt: "Dat wil ik niet." De vader zegt: "Je zult de deur dicht doen." Johnny antwoordt: "Dat wil ik niet." Hier staan twee willen tegenover elkaar — die van de vader en die van de zoon. Veel ouders zouden denken dat in zo'n geval de wil van het kind gebroken moet worden, onderworpen, desnoods met geweld onder de druk van de wil van de vader. En hoe serieuzer de ouder het neemt, hoe sterker hij zal geloven dat dit zijn plicht is.

Juist op dit punt krijgt het kwaad van het breken van de wil van een kind — in plaats van het trainen ervan — vaste voet in veel Christelijke gezinnen. De vader is vastbesloten om zijn wil niet op te geven voor die van zijn kind. Het kind is vastbesloten om zijn wil niet op te geven voor die van zijn vader. Het is het oude conflict tussen "een onweerstaanbare kracht en een onwrikbaar voorwerp." In zo'n geval kan brute kracht het kind dwingen om te doen wat het niet wil, net zoals de pijnbank en duimschroeven van de Inquisitie de gemartelde konden dwingen om een geloof te verloochenen waaraan hij wilde vasthouden. Maar in beide gevallen wordt het slachtoffer blijvend beschadigd, terwijl de zaak van waarheid en recht er op geen enkele manier bij gebaat is. O, wat als God zo met Zijn kinderen zou omgaan!

Wat moet er dan, vraag je misschien, met zo'n kind gebeuren in zo'n situatie? Het was zeker beter geweest — veel beter — als de ouder geen directe machtsstrijd had gevoerd door na de eerste weigering van het kind meteen te zeggen: "Je zult de deur dicht doen." Maar als de strijd eenmaal is aangegaan, hoe ongelukkig ook, wat dan? Laat de ouder zich dan in liefdevolle zachtmoedigheid tot het kind wenden — niet met strengheid, en nooit, nooit, nooit in boosheid — en hem zachtmoedig vertellen over een betere weg dan die hij nu kiest. Dring er bij hem op aan om wijzer en edeler te kiezen. In de meeste gevallen zal juist het ontbreken van boze strijd bij de vader het kind ertoe brengen om te kiezen voor wat het eerder weigerde. Maar als het op het ergste aankomt (want we nemen hier het uiterste geval, dat eigenlijk zelden of nooit zou moeten voorkomen), laat de ouder dan tegen het kind zeggen: "Johnny, ik zal je een keuze moeten geven. Je kunt die deur dichtdoen, of je kiezen voor een tik." Dan ligt er een nieuwe keuze voor de jongen, en zijn wil is vrij en ongebroken om die te maken.

Begrijp dit goed: de vader heeft niet het recht om te zeggen: "Ik sla je net zolang tot je die deur dichtdoet." Want dat zou de jongen zijn keuze ontnemen. Het zou zijn wilskracht in de richting van zijn handelen wegnemen. En een ouder nooit gerechtvaardigd om dat te doen. Als de jongen liever een tik krijgt dan te gehoorzamen, moet de vader dat resultaat voor nu aanvaarden en de volgende keer opnieuw beginnen. Natuurlijk mag een straf nooit te streng zijn — zelfs de wet verbiedt dat. De vader als vader heeft niet het recht om zijn eigen wil in de plaats te zetten van de wil van zijn kind. Wel mag hij proberen om het kind ertoe te brengen dezelfde richting op te willen als de vader.

Gedurende zijn hele opvoeding hoort een kind te weten wat de terechte gevolgen zullen zijn van zijn gekozen handeling, in welk geval ook. Daarna mag het kind kiezen. Er is een plaats voor straf in de opvoeding van een kind, maar straf is een gevolg dat vasthangt aan een keuze. Het is geen brute kracht om iemand te dwingen tegen zijn keuze in te handelen. Een kind mag nooit gestraft worden, tenzij het wist — toen het koos om het verkeerde te doen — dat het daarmee die straf over zich afriep.

In de meeste gevallen is het beter, zoals al is gezegd, voor een ouder om een directe machtsstrijd met een kind te vermijden, in plaats van er een te zoeken of er een te herkennen en aan te gaan. En bij het trainen van de wil van een kind helpt het vaak om het kind een keuze te geven: dit is het gevolg van gehoorzaamheid, en dit is het gevolg van ongehoorzaamheid. Dat is hoe God Zijn beloningen en straffen voorhoudt. Een voorbeeld: een wijze jonge moeder was net bezig haar zoontje een wat snoep te geven wat hij heel lekker vond. Op dat moment sprak hij een dame die op bezoek was aan met de vertrouwelijke naam die de oudere gezinsleden gebruikten. De moeder herinnerde hem eraan hoe hij de dame hoorde aan te spreken. Hij weigerde dat te doen. "Dan kan ik je dit snoepje niet geven," zei de moeder. "Goed," was het eigenzinnige antwoord. "Ik ga liever zonder snoep dan dat ik haar zo noem zoals u zegt." De moeder draaide zich rustig om en nam het snoep mee. Een uur later kwam het kind naar zijn moeder toe en zei: "Mama, misschien kunt u me dat snoepje nu wel geven, want ik zal die mevrouw altijd noemen zoals u het zegt." Een paar extra woorden van de moeder op dat moment maakten de zaak voorgoed duidelijk. Vanaf die tijd deed het kind wat het zo geleid was om te willen doen. Zijn wil was niet gebroken, maar had een nieuwe richting gekregen door verstandige training.

Maar, zou je kunnen vragen, als een moeder haar kind opdraagt om de kamer te verlaten — op een moment dat het even echt niet in de kamer kan zijn — en het kind zegt dat het niet weggaat, wat moet je dan doen? Mag het kind zijn eigen zin krijgen, tegen zijn eigen welzijn in? Als het er vooral om gaat het kind de kamer uit te krijgen, en er op dat moment geen tijd is voor training, dan kan het kind met kracht naar buiten gedragen worden. Maar dat breekt noch traint de wil van het kind. Het is geen overwinning van de wil, maar van spierkracht. Het kind verlaat in zo'n geval de kamer tegen zijn wil en ondanks zijn wil. Zijn wil is simpelweg genegeerd, niet gebroken. En er zijn momenten waarop het fysiek verplaatsen van een kind belangrijker is dan het trainen van zijn wil op dat moment. Dat zou het geval zijn als het huis in brand staat of als het kind plotseling ziek wordt. Maar dat staat los van de vraag over de training van de wil of het breken van de wil. Dit onderscheid mag niet uit het oog verloren worden.

Maar als het in het bovengenoemde geval het doel van de moeder is om de machtsstrijd die daar ontstaat aan te gaan en eens en voor altijd te bepalen wiens wil zal overwinnen — goed of fout — dan kan de moeder brute kracht gebruiken om de wil van het kind te breken. Onder die druk kan het leven van het kind eerder weggaan dan zijn wil. In veel gevallen van dit soort is dat het resultaat geweest. Of de wil van het kind wordt dan toch gebroken. Als dat zo is, is het kind voor het leven beschadigd — en zijn moeder ook. De een is tot slaafse onderwerping gekomen aan de gewetensvolle tirannie van de ander. Beiden hebben verkeerde ideeën gekregen over ouderlijk gezag, verkeerde ideeën over kinderlijke gehoorzaamheid, en verkeerde ideeën over het plan en de methoden van de manier waarop God als Vader regeert. Maar als het aan de andere kant nu juist het goede moment is om een kind te leren zijn eigen wil goed te gebruiken — op aanwijzing van iemand die ouder en wijzer is en door God boven hem is geplaatst om hem te leiden en op te voeden — dan is er een betere weg. Beter dan het kind tegen zijn wil de kamer uit te dwingen, en beter dan zijn wil te breken zodat die wil geen kracht meer heeft om hem te bewegen tot blijven of gaan.

De aanpak in dit geval is dezelfde als al is voorgesteld bij het kind van wie de vader zei dat hij de deur moest dichtdoen. Laat de moeder zich er meteen op toeleggen — met vastheid én zachtheid — om het kind ertoe te brengen zijn eigen wil vrijwillig en blij te gebruiken in de richting van haar opdrachten. Als het nodig is, laat er dan in dat gezin niet meer geslapen of gegeten worden totdat het kind, onder de krachtige druk van wijs advies en liefdevolle smeekbede, heeft gewild om te doen wat het behoort te doen — heeft gewild om een gehoorzaam kind te zijn. Hier is opnieuw het verschil tussen het wijs trainen van de wil en het altijd onverstandige en onverdedigbare breken van de wil.

Zelfs bij het omgaan met dieren is gebleken dat het oude idee van het "breken" van de wil — als vervanging van of als noodzakelijke voorbereiding op het "trainen" van de wil — een verkeerd idee is. De bijzondere kracht van paardentrainers als Rarey en Gleason komt juist doordat zij trainers zijn, en geen brekers van paarden. Een standaardwerk over hondentraining, door S. T. Hammond, is gebaseerd op het idee dat in een van de titels wordt uitgedrukt: "Trainen tegenover Breken." Het zou haast lijken alsof het advies van deze schrijver over de wijze behandeling van een jonge hond die net in training wordt genomen, gegeven was aan een ouder over de wijze behandeling van een jong kind dat voor het eerst wordt opgevoed.

"Vergeet niet hem overvloedig te aaien en vriendelijke woorden te spreken," zegt hij. "En laat je onder geen enkele omstandigheid verleiden om te schelden of \[in dit vroege stadium\] te slaan, hoe groot de aanleiding ook is. Want dat gaat geheel in tegen ons systeem en zal zeker eindigen in het mislukken van onze plannen... Wees altijd heel zacht met hem. Bestudeer zorgvuldig zijn karakter en leer al zijn gewoonten kennen, zodat je beter kunt begrijpen hoe je hem het best kunt leiden. Je moet in volledige harmonie met hem zijn, al zijn grillen en eigenaardigheden respecteren, en je best doen hem te laten voelen dat je echt van hem houdt. In korte tijd zul je ontdekken dat deze liefde tienvoudig wordt terugbetaald, en dat hij altijd verlangend naar je uitkijkt en nooit zo blij is als wanneer hij bij je is en je genegenheid geniet." Vergeet niet: dit gaat over werk dat erop gericht is de hele wil van degene die getraind wordt in liefde ondergeschikt te maken aan de wil van de trainer. En wat niet te hoog gegrepen is voor een jonge hond, hoort zeker niet te hoog geacht te worden voor een verstandig kind.

Wat voor een hondentrainer aan de ene kant de beste aanpak is, en wat aan de andere kant Gods manier is met al Zijn kinderen — dat mag toch wel erkend worden als zowel haalbaar als het beste voor een menselijke ouder in de omgang met zijn verstandige kleintjes. En dit alles is geschreven door iemand die in bijna veertig jaar als ouder meer dan één manier heeft geprobeerd in de opvoeding. Iemand die lang geleden — door ervaring én door studie — heeft geleerd dat Gods weg hierin onmiskenbaar de beste weg is.

Hoofdstuk 6Welke plek "moeten" in de opvoeding heeft

Er zijn tegenwoordig veel verbeteringen in de manier waarop we met kinderen omgaan — en die verbeteringen zijn groot en belangrijk. Toch is het goed om te onthouden dat verstandige discipline een belangrijke rol speelt bij het goed opvoeden van kinderen. Discipline is niet alles in de opvoeding, maar het is wel heel veel waard. Discipline is een belangrijk deel van het trainen van de wil. En het trainen van de wil is een belangrijk deel van een goede opvoeding — al is het breken van de wil dat zeker niet.

Vroeger was discipline het belangrijkste onderdeel van de opvoeding — misschien wel het enige onderdeel. Er was een tijd dat kinderen niet mochten zitten waar hun ouders zaten. Ze mochten niet spreken, tenzij er eerst tegen hen gesproken werd. Ze mochten niet mee-eten aan de gezinstafel en niet naast hun ouders zitten in de gemeente. De manier van lesgeven was toen heel eenvoudig: "Ze zeiden tegen een kind dat het moest leren. En als het dat niet deed, sloegen ze het." De schooljaren van kinderen werden in die tijd omschreven als "de tijd onder de stok." Zelfs het vieren van een bijzondere dag bracht niet alleen maar vreugde voor de kleintjes. Zo was het tijdens het feest “van de onschuldige kinderen” een oud gebruik om de arme kinderen in hun bed te slaan — niet als straf, maar om de moord op de onschuldige kinderen in Bethlehem in hun geheugen te prenten.

Maar dat is allemaal al heel lang geleden. Al meer dan een eeuw groeit de aandacht en zorg voor kinderen gestaag. En nu worden de beste talenten van de wereld ingezet voor de kleintjes. In liedjes, verhalen, prenten, speelgoed en spelletjes, maar ook in schoolgebouwen, leermiddelen en lesmethoden — overal staan de kinderen voorop. Thuis aarzelen ze zeker niet om te gaan zitten wanneer en waar ze willen, of om te spreken zonder te wachten tot er tegen hen gesproken wordt. Sterker nog: er zijn ouders die zich afvragen of zij ooit nog eens kunnen gaan zitten zolang de kinderen in huis zijn, of dat die kinderen ooit zullen ophouden met vragen stellen. Ondertussen lijkt het er in gewone scholen en zondagsscholen op dat het doel is om het leren zo aantrekkelijk mogelijk te maken en het studeren zoveel mogelijk te ontdoen van verveling en ongemak.

Dat deze gang van zaken over het geheel genomen een duidelijke verbetering is ten opzichte van vroeger, daar hoeft niemand aan te twijfelen. Toch bestaat altijd het gevaar dat we de ene belangrijke waarheid uit het oog verliezen wanneer we een andere waarheid de aandacht geven die ze verdient. Daarom moeten we stilstaan bij de waarde van verstandige discipline in de opvoeding van kinderen. Kinderen moeten leren om dingen te doen die ze niet willen doen, wanneer die dingen gedaan moeten worden. Volwassenen moeten heel veel dingen doen uit plichtsbesef. Als kinderen niet leren dat plicht belangrijker is dan hun eigen zin, zullen ze hun hele leven lang lijden onder dat gebrek aan discipline.

Kinderen behoren te leren om 's morgens op een goed tijdstip op te staan — niet alleen omdat het "de vrolijkste en blijste dag van het hele jaar" zal zijn. Ze behoren te leren om op tijd naar bed te gaan, of ze nu slaperig zijn of niet. Hun eettijden en de soort en hoeveelheid van hun eten behoren geregeld te worden door een andere maatstaf dan hun eigen verlangens. In hun dagelijks leven moet er ruimte zijn voor taken, gewoon als taken, voor tijden van studeren onder de druk van serieuze plicht, zodat ze leren om hun werk goed te doen. Het is niet genoeg als kinderen alleen maar lessen leren die ze leuk vinden, op de momenten en met methoden die hen het best bevallen. President Porter van Yale zei eens dat het grootste voordeel van het studieplan is dat het een jongeman leert om te doen wat hij moet doen, wanneer hij het moet doen, of hij het nu wil doen of niet. Iedere opleiding die dat niet bereikt bij een jongere, maakt deel uit van een jammerlijk onvolledig systeem.

Er zijn weinig of geen kinderen die niet getraind hoeven te worden om zich serieus in te zetten voor bezigheden die ze niet leuk vinden. De smaak van sommige kinderen is heel goed, van anderen heel slecht. Maar bijna alle kinderen hebben duidelijke voorkeuren in de ene of de andere richting. Ze spelen liever dan dat ze werken of lezen, of ze lezen en werken liever dan dat ze spelen. Sommigen blijven het liefst binnen, anderen zijn het liefst buiten. Sommigen houden zich het liefst altijd bezig met knutselen en bouwen, anderen willen altijd spelletjes spelen. Sommigen vinden het fijn om bij vriendjes te zijn, anderen zijn het liefst alleen, en weer anderen willen zich maar aan één of twee personen hechten en geven weinig om het gezelschap van anderen. In hun studie laten kinderen soms al heel vroeg een duidelijke voorkeur zien voor aardrijkskunde, of geschiedenis, of rekenen, of talen — en een uitgesproken afkeer van andere vakken. Of een kind nu een goede of minder goede smaak heeft, of zijn voorkeuren nu beter of minder wenselijk zijn — een kind mag niet altijd zijn eigen zin volgen of alleen maar doen wat het echt leuk vindt.

De ouder of de leerkracht moet beslissen welke bezigheid of welk vak het beste is voor elk kind, en het kind daarin trainen. Bij het nemen van die beslissing is het belangrijk om goed rekening te houden met de smaak en eigenheden van dat bepaalde kind. Maar de uiteindelijke beslissing moet bij de opvoeder liggen, niet bij het kind. Welke plek keuzevakken ook mogen hebben op de universiteit, in de kinderkamer en thuis zijn er duidelijke grenzen nodig aan het "zelf mogen kiezen."

Bijna niets is belangrijker voor de ontwikkeling van een kind dan hem leren te doen wat hij moet doen, op het juiste moment, of hij het nu leuk vindt of niet. Hoe goed een kind daarin wordt, bepaalt uiteindelijk hoe nuttig en doeltreffend hij zal zijn in welk werk dan ook. Niemand kan altijd alleen maar doen wat hij het liefste doet. Hij zal veel dingen moeten doen die hem tegenstaan. Als hij niet als kind getraind is om zulke dingen vol te houden, zal hij ze niet goed kunnen doen wanneer het echt nodig is. En niemand kan zijn beste werk zo goed doen als het zou moeten, als hij altijd maar in één richting werkt. Een eenzijdig mens is geen evenwichtig mens, zelfs al is die ene kant de goede kant. Het is beter om je rechterhand te gebruiken dan je linker, maar het is zeker het beste om ze allebei goed te kunnen gebruiken.

Verstandige christelijke ouders en leerkrachten zullen tegenwoordig niet snel de smaak en eigenheden van een kind vergeten bij het onderwijzen en opvoeden. Maar terwijl ze het studeren aantrekkelijk en het leven aangenaam maken voor een kind, moeten ouders er ook voor zorgen dat het kind leert om stil te zijn op bepaalde tijden en actief op andere tijden. Dat het opgegeven lessen leert en vastgestelde taken doet. Dat het zichzelf dingen ontzegt waar het naar verlangt. Dat het komt en gaat, staat of beweegt op vaste tijden — niet omdat het die dingen wil doen, maar omdat het moet. Nu, net als vroeger, geldt: "Goed is het voor een man, als hij een juk draagt in zijn jeugd" (Klaagliederen 3:27).

Hoofdstuk 7Verstandig "nee" zeggen tegen een kind

Een van de moeilijkste en belangrijkste dingen bij het opvoeden van een geliefd kind, is om hem iets te weigeren waar hij heel graag naar verlangt. Iets wat we hem zouden kúnnen geven, maar wat hij beter niet kan hebben. Het is fijn om een kind blij te maken. Het geeft echt vreugde om hem te geven waar hij om vraagt, als we dat verstandig kunnen doen. Maar wijs weigeren is net zo belangrijk als vrijgevig geven bij de goede zorg voor een kind.

Na het onthouden van eten en kleding — dingen die een kind nodig heeft om te leven — is het onvriendelijkste wat je een kind kunt aandoen: hem álles geven waar hij om vraagt. Iedere ouder begrijpt dit tot op zekere hoogte. Daarom geeft hij geen scherp mes, een gevaarlijk geweer of een beker gif aan een kind dat erom jammert. Maar hoe breed dit beginsel eigenlijk is en wat het werkelijk betekent, wordt niet zo algemeen aanvaard als zou moeten.

Ouders horen hun kinderen veel te weigeren die op zichzelf onschadelijk zijn. Het is schadelijk voor een kind om altijd de gerechten op tafel te krijgen die hij het lekkerst vindt. Om steeds het stuk of de portie te krijgen die hij het liefst heeft. Om ieder stuk speelgoed te krijgen dat zijn ouders zich kunnen veroorloven. Om zich te kleden — zelfs binnen hun mogelijkheden — precies zoals hij wil. En om overal met hen naar toe te gaan waar en wanneer ze maar willen. Een kind dat nooit een redelijk verlangen onvervuld ziet, is slecht voorbereid op de plichten en beproevingen van het dagelijks leven in de wereld. Zo'n kind geniet nu eigenlijk niet eens zoveel als hij had kunnen genieten als hij anders opgevoed zou worden. Het is treurig en beschamend voor een ouder wanneer een kind werkelijk kan zeggen: "Mijn vader of moeder heeft mij nooit een plezier geweigerd dat hij of zij mij had kunnen geven."

Het is vanwege de slechte gevolgen van het niet wijs weigeren, dat een enig kind zo vaak een verwend kind wordt genoemd. Er is maar één kind om aan te geven in dat gezin. Het kind kan zoveel meer krijgen dan wanneer er zes kinderen zouden zijn om mee te delen. En in de regel krijgt het alles. Ouders zijn vrijgevig. Grootouders doen dat ook, en ooms en tantes evenzo. Het kind weet nauwelijks wat zelfverloochening of gebrek is. De overvloed zelf gaat hem vervelen. Het is niet makkelijk om hem te verrassen met een onverwacht plezier. Hij loopt niet alleen het gevaar zelfzuchtig en veeleisend te worden, maar mist ook het genieten van iets waarop hij lang gewacht heeft waar hij lang naar verlangd heeft, zonder de verwachting het snel te kunnen krijgen.

Maar het is beslist niet noodzakelijk dat een enig kind verwend raakt in zijn opvoeding. Sommige van de best opgevoede kinderen ter wereld waren enige kinderen. Menige ouder is trouwer en verstandiger in het bieden van de voordelen van zelfverloochening aan zijn of haar enige kind, dan menige andere ouder met zes kinderen. Maar of er nu één kind of meer in het gezin zijn, de les van wijs weigeren is voor alle jonge kinderen even belangrijk, en de verantwoordelijkheid om dit te onderwijzen moet door de ouder erkend worden.

Weinig volwassenen kunnen alles krijgen wat ze willen, alles wat liefde kan geven, alles wat geld kan kopen. De meesten hebben veel redelijke wensen die niet vervuld worden, veel bescheiden verlangens die onvervuld blijven. Ze moeten het stellen zonder heel veel dingen die anderen wel hebben en die zij ook graag zouden willen. Het is waarschijnlijk dat hun kinderen soortgelijke ervaringen zullen meemaken wanneer zij uiteindelijk op eigen benen moeten staan. Hun kinderen horen daarom nú al getraind te worden voor deze ervaring. Het is grotendeels de vroege opvoeding die iemand de juiste beheersing geeft over zichzelf en zijn verlangens. Als iemand in zijn kindertijd leert zichzelf te verloochenen, om op een goede manier veel los te laten waar hij naar verlangt, om te genieten van het weinige dat hij kan hebben ondanks het gemis van veel dat hij graag zou willen — dan zal zijn lot makkelijker en gelukkiger zijn wanneer hij te maken krijgt met de werkelijkheid van het volwassen leven. Als hij als kind alleen maar een redelijke wens hoefde te uiten om die meteen vervuld te zien, zal hij het later moeilijk krijgen.

Daarom staan mannen die als kind rijk waren, zo vaak op achterstand in de strijd van het leven, vergeleken met hen die uit betrekkelijke armoede zijn opgeklommen. De rijkdom van hun ouders, die zo vrij tot hun beschikking stond, vergrootte het aantal behoeften waarvan zij nu denken dat ze vervuld moeten worden. En hun verwennerij in de kindertijd verzwakte hen zo voor de worstelingen en ontberingen die op zijn best nodig zijn in het gewone beroepsleven, dat ze gemakkelijk voorbijgestreefd worden door hen die in hun jeugd gevormd werden door opgelegde zelfverloochening, sterk gemaakt door het doorstaan van moeilijkheden, en door het vinden van tevredenheid met weinig. Het is erg jammer dat de volle en vrije gaven van een liefdevolle ouder een belemmering blijken voor het geluk van een kind, een hindernis voor zijn bloei in het leven. Dat juist de overvloed van het geven door de ouders leidt tot armoede en ongeluk bij het kind! Toch is dit in te veel gevallen een onmiskenbaar feit.

Kinderen van deze tijd — vooral kinderen van ouders in comfortabele wereldse omstandigheden — missen veel vaker dan hun vaders en moeders de lessen van zelfverloochening. De levensstandaard is nu heel anders dan een generatie geleden. Er waren vijftig jaar geleden maar weinig ouders in welke gemeenschap dan ook in dit land, die alles konden kopen wat ze wilden voor hun kinderen — of zelfs voor zichzelf. Er was niet zo'n vrijheid van alles te kopen voor de kinderen, voor op tafel, voor het huis of het huishouden, als nu overal gewoon is geworden. Kinderen verwachtten toen niet om de paar maanden een nieuw stel kleren. Vaak kregen ze oude kleren vermaakt, van hun ouders of van hun oudere broers en zussen. Een cadeau uit de speelgoedwinkel of boekhandel was in die dagen een zeldzaamheid. Er was niet veel te kiezen voor kinderen wat ze wilden eten als ze aan de gezinstafel gingen zitten. Er was nog minder sprake van dat zij plannen maakten voor een zomervakantie met hun ouders naar een berg- of badplaats. Zelfverloochening, of meer of minder persoonlijke ontbering, kwam als een noodzaak bij bijna ieder kind in de jongere jaren van velen die nu midden in het actieve leven staan. Maar wat een verschil met nu!

Het gemiddelde kind van de huidige generatie ontvangt in één jaar van zijn leven meer cadeaus en meer verwennerij van zijn ouders dan het gemiddelde kind van een generatie geleden in al zijn kinderjaren ontving. Door deze nieuwe standaard verwacht het kind van vandaag nieuwe dingen als iets vanzelfsprekends. Hij vraagt erom, in de overtuiging dat hij ze zal krijgen. Door de overvloed hecht hij aan ieder ding afzonderlijk minder waarde. Het is niet mogelijk dat hij evenveel waarde hecht aan één van de honderd dingen die in snel tempo op hem afkomen, als aan het enige cadeau dat hij in een heel jaar krijgt.

Een jongen van tegenwoordig kan zijn nieuwe fiets of zijn slee, na alle andere cadeaus die hij heeft ontvangen, moeilijk zo waarderen als zijn vader een wagentje waardeerde dat gemaakt was van een aardappelkistje, met wielen van houten blokjes — dat zijn enige schat was wat voertuigen betreft. Een meisje kan niet zoveel diep plezier beleven aan haar derde pop van het jaar, met ogen die open- en dichtgaan, als haar moeder beleefde aan haar ene simpele pop van gevulde lappen of beschilderd hout. Een nieuw kinderboek was een generatie geleden een wonder. Nu is het voor onze kinderen nauwelijks meer dan de avondkrant voor de vader van het gezin. Het is nu een hele klus om een nieuw gevoel te geven — of in ieder geval om een blijvende indruk te maken — door het geven van welk cadeau dan ook aan een kind. Het zou veel makkelijker zijn om menig kind te verrassen en indruk te maken door te weigeren hem te geven waar hij om vroeg en wat hij verwachtte. En die behandeling zou in sommige gevallen zeer in het voordeel van het kind zijn.

Een kenmerkend onderdeel van de opvoeding bij de oude Spartanen was de strenge discipline van voortdurende zelfverloochening, waaraan het kind van jongs af werd onderworpen. En dit onderdeel van de opvoeding bij dat volk heeft veel bijgedragen aan de onderscheidende kenmerken van de Spartanen: eenvoud van manieren, uithoudingsvermogen en onverschrokken moed. De beste primitieve volkeren overal ter wereld hebben het grote belang van dit onderdeel van de opvoeding erkend. De verwaarlozing ervan is pas gekomen met de groei van weelde bij volkeren met de hoogste materiële beschaving. Deze vraag is een belangrijke: is het wijs om alle voordelen van deze manier van opvoeden te verliezen, alleen maar omdat het niet langer een noodzaak blijkt te zijn voor het in stand houden van het lichamelijke leven, waar rijkdom zo overvloedig aanwezig is?

Het gaat er niet om dat een kind geweigerd moet worden wat hij wil, alleen maar om het weigeren zelf. Maar het is wel zo dat een kind niet moet krijgen wat hij wil, alleen maar omdat hij het wil. Het gaat er niet om of het altijd voordeliger is om “nee” te zeggen tegen een kind. Maar wanneer een weigering nodig is, dan is er een extra winst voor het kind doordat het ontdekt dat het het moet stellen zonder datgene waar het naar verlangt. Het is de plicht van iedere ouder om een kind veel dingen te weigeren die hij wil. Om hem te leren dat hij het moet stellen zonder heel veel dingen die heel wenselijk lijken. Om hem te oefenen in zelfverloochening en volharding — aan tafel, in de speelkamer, met vriendjes en zonder hen. En het vervullen van deze plicht door de ouder brengt een zeker voordeel voor het kind. Wat een kind ook verder heeft, dit onderdeel van een wijze opvoeding mag hij niet missen.

Hoofdstuk 8De eigenheid van een kind waarderen

Een kind wordt al snel gezien als gewoon één van de vele kinderen, een voorbeeld van hoe kinderen in het algemeen zijn. Maar elk kind staat helemaal op zichzelf in de wereld als een eigen persoon, met een eigen karakter, met eigen gedachten en gevoelens, eigen hoop en angst en mogelijkheden, eigen verhoudingen tot de mensen om hem heen en tot God. Kinderen beseffen dit vaak eerder dan hun ouders. En als ouders dit niet zien en niet erkennen, dan sluiten zij zichzelf af van de kans om veel voor hun kind te doen — dingen die ze alleen maar kunnen doen als ze de eigenheid van hun kind als kind werkelijk waarderen.

Een kleine baby is niet zomaar een stukje grondstof dat door inspanningen en invloeden van buitenaf tot een echt kind gevormd moet worden. Nee, hij is al een levend wezen, met alle mogelijkheden van zijn hoogste bestemming als mens al in hem aan het werk, op weg naar hun eigen ontwikkeling. Hier ligt het verschil, op een lager vlak, tussen een klomp klei die door de handen van een beeldhouwer gevormd wordt tot een sierlijk en mooi beeld, en een zaadje van een plant of boom dat in zichzelf de kiem draagt van een nieuw en bijzonder exemplaar van zijn eigen, onveranderlijke soort. Een eikel is meer dan de vrucht van de eik die hem voortbracht; het is de kiem van een nieuwe eik, die lijkt op alle eiken die de wereld eerder kende, en toch ook anders is. Zo is een kind ook meer dan alleen maar het kind van zijn aardse ouders. Als embryo is het al een mens met eigenschappen en gaven die zijn ouders nooit hebben gehad, en die de wereld misschien nog nooit eerder heeft gezien.

De mogelijkheden van Mozes, die zijn stempel op het karakter van de wereld zou drukken, zaten al in de Hebreeuwse baby. Zijn liefhebbende moeder legde hem voorzichtig in het met pek bestreken mandje van papyrus, om hem te verstoppen tussen het riet aan de oever van de Nijl. Die mogelijkheden waren niet aanwezig in welke andere baby van het huis van de farao dan ook. En als zijn moeder met vrouwelijk gevoel iets vermoedde van zijn grootse toekomst in Gods voorzienigheid, dan werd haar ijver en geloof voor hem daardoor aangewakkerd en bezield. Zo is het altijd geweest door de eeuwen heen: de kiemen van kracht en grote daden zaten al in de baby die later bekend zou worden als Plato, of Caesar, Mohammed, Karel de Grote, Columbus, Shakespeare, Washington. En wie zal betwijfelen dat menige kiem van zulke mogelijkheden in een jong kind tot bloei is gekomen of juist onderdrukt, afhankelijk van of de ouders van dat kind de eigenheid van hun kind hebben gezien en geëerd, of juist niet hebben opgemerkt en gekoesterd?

Het strekte de hogepriester Eli tot eer dat hij zag dat het kind Samuël in staat was om boodschappen van de Heere te ontvangen — boodschappen die zelfs de bezitter van de Urim en Tummim niet ontving. En dat Eli de eigenheid van het kind zozeer eerde dat hij hem aanmoedigde om de boodschap die God door hem had gestuurd bekend te maken. In plaats van het kind te behandelen als iemand die niets van God kon ontvangen, tenzij het via zijn opvoeders en ouderen tot hem kwam. Het was dezelfde geest die Trebonius ertoe bracht om zijn hoofd te ontbloten wanneer hij het klaslokaal binnenging waar de leerlingen tegen hem opkeken als leraar. Want, zo legde hij uit, hij zag in elk kind dat daar voor hem zat de mogelijkheid van grootse dingen in diens ontwikkelde eigenheid. En het valt nauwelijks te betwijfelen dat deze houding van leraar Trebonius heeft bijgedragen aan het tot bloei brengen van de kracht die al als een kiem aanwezig was in zijn leerling Maarten Luther. Trebonius en Eli zijn — tot zover althans — een voorbeeld voor de ouders van vandaag.

Het gaat er niet alleen om dat een kind de bezitter zal worden van een duidelijke en bijzondere eigenheid, en dat het daarom gewaardeerd moet worden om zijn mogelijkheden in die richting. Het gaat erom dat het kind nu al de bezitter is van zo'n eigenheid, en dat het waardering verdient om wat het heeft en is op dit moment. Menig kind overstijgt, terwijl het nog kind is, zijn ouders al in de grondslag en reikwijdte van karakter, in de gaven van bijzonder talent, en in het aanvoelen van diepe geestelijke dingen. Dit is de ware orde in de voortgang van Gods plannen met de mensheid: het betere zit in de komende generaties, niet in het verleden. Maar zelfs waar het kind de ouders niet overstijgt, is het altijd de gelijke in eigenheid van hen naar wie het met eerbiedig respect opkijkt als zijn ouders. En het heeft recht op erkenning van die gelijkwaardigheid.

Iedereen die zich de gedachten en gevoelens van zijn kindertijd helder herinnert, weet dat hij zelfs in zijn vroegste jaren een eigen standpunt van waarneming en overdenking had. Hij was zich bewust van zijn eigen verhouding tot anderen en tot God. En in zekere zin waren zijn onafhankelijke blik naar buiten en zijn onafhankelijke blik naar boven als persoon toen hetzelfde als nu — in aard, al was het niet in mate. Hij herinnert zich ook dat hij als kind vaak het gevoel had dat zijn eigenheid niet volledig erkend werd door anderen. Dat er vaak overheen gelopen werd door mensen die het vanzelfsprekend vonden dat hij, omdat hij nog een kind was, nog geen werkelijk eigen positie, houding en rechten in de wereld had. En toch is het voor ouders van nu niet makkelijk om altijd te onthouden dat elk van hun kinderen net zo werkelijk een eigen persoon is als zijzelf waren toen ze kind waren.

In kleine dingen, net als in grotere, wordt de eigenheid van een kind gemakkelijk over het hoofd gezien of genegeerd. Op een dag werd een jongetje plotseling ernstig ziek. Urenlang keek zijn liefhebbende moeder bezorgd naar hem. De volgende dag was hij weer helemaal gezond. Zijn moeder, die er duidelijk van uitging dat een kind zoiets niet kon begrijpen zoals een ouder dat kan, zei lief tegen hem: "Mijn lieve jongen, je weet niet hoe ziek je gisteren was." "O jawel, lieve mama," antwoordde hij, "ik weet het veel beter dan u, want ik was degene die ziek was." En menig kind heeft ditzelfde gevoel wanneer er tegen hem gepraat wordt alsof hij al zijn ideeën over zijn eigen gevoelens, toestand en behoeften van iemand anders moet krijgen — iemand die hem beter zou vertegenwoordigen dan hijzelf kan — terwijl hij nog een kind is.

Met persoonlijke rechten is het net zo als met persoonlijke gevoelens. Een kind merkt dat zijn eigenheid voortdurend uit het oog verloren wordt, omdat hij een kind is — terwijl dat niet zo zou moeten zijn. Een kleine jongen die een echt horloge had gekregen, was zich bewust van een stap vooruit in zijn positie door dat bezit. Zijn oom, die zijn eigen horloge naar de horlogemaker had gebracht, vroeg of hij het horloge van de kleine jongen in de tussentijd even mocht lenen. Hij zei dat hij niet zonder kon. "Kunt u niet zonder horloge?" vroeg de neef. "Nee, dat kan ik niet," antwoordde de oom. "Als ik het mijne bij de horlogemaker had, zou u mij het uwe dan lenen tot het mijne terug was?" was de scherpe vraag van de kleine jongen. "Nee, dat denk ik niet," antwoordde de ander. "Maar ja, weet je, ik ben een man en jij bent een jongen." "Nou dan," zei de individuele jongen tegen de individuele man, "als u niet zonder horloge kunt, en u zou mij het uwe niet lenen als ik het nodig had, dan kan ik ook niet zonder horloge, en kan ik u het mijne niet geven."

Het probleem in dit geval was dat de eigenheid van de jongen niet voldoende erkend en gewaardeerd werd door de manier waarop om zijn horloge gevraagd werd. Het leek alsof het vanzelfsprekend gevonden werd dat hij, omdat hij een kind was, niet dezelfde rechten op zijn bezittingen had als een man, en dat hij niet dezelfde waarde hechtte aan wat hij had als een man aan het zijne zou doen. Daar verzette het kind zich tegen — heel begrijpelijk, en met een goede portie logica. Als de jongen daarentegen als een gelijke was benaderd, met het verzoek om de ander een gunst te verlenen vanwege een bijzondere en duidelijk uitgelegde nood, dan is er geen reden om te betwijfelen dat hij graag en snel geholpen zou hebben, met een goed gevoel dat hij die gunst kon verlenen.

En dit is precies het punt waar zoveel kinderen hun rechten als eigen persoon wordt ontnomen, door onnadenkende ouders of anderen. Wanneer er in een kamer of een tram niet genoeg zitplaatsen zijn voor nieuwkomers, en twee of drie kinderen naast elkaar zitten in een gezellig gesprek, is de verleiding groot om snel tegen de kleintjes te zeggen dat ze die plaatsen moeten afstaan aan oudere mensen — op een toon die lijkt te zeggen dat een kind geen rechten heeft vergeleken met een volwassene. In plaats van door de manier van vragen te laten merken dat de kinderen gewezen worden op hun voorrecht om beleefdheid te tonen aan ouderen. In het ene geval voelt elk kind zich gekwetst, omdat het het gevoel krijgt dat zijn rechten niet als rechten worden erkend. In het andere geval is het blij met het vertrouwen in zijn goede manieren en zijn bereidheid om zijn rechten graag op te geven. De rechten van een kind als eigen persoon zijn net zo stellig en heilig als die van een volwassene. En het is nooit gepast om die rechten bij een kind te negeren, net zomin als je dat bij een volwassene zou doen.

Wanneer een kind onverwachte belangstelling toont voor een gespreksonderwerp tussen volwassenen, is het niet eerlijk als de volwassenen de vragen of opmerkingen van het kind wegwuiven op een manier die lijkt te zeggen: "Ach, jij bent maar een kind. Jouw mening telt niet. Dit is iets waar echte mensen over nadenken en praten." En toch, hoe vaak doen ouders dit bij hun kinderen — en wat een vergissing is dat! Als het onderwerp werkelijk boven het bevattingsvermogen van een kind ligt, is het heel gepast om het kind dat te laten begrijpen, zonder ook maar iets af te doen aan het respect voor zijn eigenheid. Maar onder geen enkele omstandigheid is het juist om die eigenheid op zo'n moment te negeren.

Hoe dieper het gespreksonderwerp en hoe diepzinniger de gedachte die erin besloten ligt, hoe groter de kans dat een kind met frisheid en leven erover nadenkt, als het blijk geeft van oprechte belangstelling voor het gesprek. Het is niet alleen in het verhaal van het kind Samuël dat er een glimp oplicht van de mogelijkheden van kinderen om dichter bij God te komen dan gewone volwassenen. Alle onderwijs van de Schrift en van de menselijke ervaring wijst naar de onthulling en bevestiging van dezelfde waarheid. "Voorwaar, Ik zeg u," zegt onze Heere, "als u zich niet verandert en wordt als de kinderen, zult u het Koninkrijk der hemelen beslist niet binnengaan" (Mattheüs 18:3). En opnieuw: "Pas op dat u niet een van deze kleinen veracht. Want Ik zeg u dat hun engelen in de hemelen altijd het aangezicht zien van Mijn Vader, Die in de hemelen is" (Mattheüs 18:10). En er klinkt een echo van deze goddelijke woorden in de bekende regels van de christelijke natuurdichter:

"De hemel omringt ons in onze kindertijd!
Schaduwen van de gevangenis beginnen zich te sluiten
rondom de groeiende jongen,
maar hij ziet het licht, en waar het vandaan stroomt —
hij ziet het in zijn vreugde;
de jongeling, die dagelijks verder weg reist van het Oosten,
is nog altijd priester van de natuur,
en door het schitterende visioen
wordt hij op zijn weg vergezeld;
ten slotte ziet de man het wegsterven
en vervagen in het licht van de gewone dag."

Er is inderdaad een mogelijkheid om de kinderlijke frisheid van vertrouwdheid met geestelijke waarheden te bewaren, zelfs tot in de volwassenheid en heel het leven lang. Elke ouder zou moeten streven naar die mogelijkheid. "Wie zich dan zal vernederen als dit kind," zei onze Heere, terwijl Hij naar een echt menselijk kind wees, "die is de belangrijkste in het Koninkrijk der hemelen" (Mattheüs 18:4). En wie het grootste is doordat hij het meest als een kind is, zal het snelst de eigenheid en de heerlijke mogelijkheden herkennen van elk kind dat aan zijn zorg is toevertrouwd. Zelfs terwijl hij een kind opvoedt, zal hij van het kind leren. En zo kunnen hij en zijn kind samen groeien naar de maat van de grootte van de volheid van Christus (Efeze 4:13).

Hoofdstuk 9Met rust laten als manier van opvoeding

Niets doen is soms net zo belangrijk als iets doen. Dat geldt ook voor het opvoeden van kinderen. Opvoeding is nodig, maar je kunt er ook te veel aan doen. Een kind niet opvoeden is verkeerd. Maar te veel opvoeden kan zelfs nóg erger zijn. Beide fouten moeten we vermijden. En om dat te kunnen, moeten we ze eerst herkennen.

Vooral jonge ouders die het heel serieus willen nemen en trouw willen zijn, lopen dit gevaar. Het is niet zo dat ze geen liefde of zachtheid hebben voor hun kleintjes. En het is ook niet zo dat ze van nature streng zijn. Maar ze hebben een verkeerd beeld van wat wijze opvoeding is. Daardoor zijn ze te strikt en te waakzaam bij hun kinderen, ook al gaat dat tegen hun eigen gevoel in. Hun liefde en trouw zorgen er juist voor dat ze hun kinderen schade doen door te veel te willen opvoeden. Soms lijden zulke kinderen daar zelfs meer onder dan kinderen van ouders die minder trouw zijn, maar ook minder streng. Juist omdat deze ouders zo graag het goede willen doen, doen ze te veel.

Een jonge vader was een serieuze student op het gebied van opvoeding. Hij wilde heel graag trouw zijn in de opvoeding van zijn eerste kind, wat het hem ook zou kosten. Maar hij maakte hierin een fout, en leerde daar een les van. Zijn dochtertje zat vol liefde, leven en energie. Ze wist nog niet precies wat ze wel en niet mocht doen. Maar ze ontwikkelde snel eigen voorkeuren en verlangens. En haar sterke karakter liet zich zien in hoe vastberaden ze was in wat ze wilde. Haar vader had veel gehoord over het belang van opvoeding en discipline. Maar hij had niets gehoord over het gevaar van te véél opvoeden. Daarom vond hij het zijn plicht om zijn kind voortdurend te sturen of te corrigeren, zodat ze binnen de grenzen bleef van wat hij goed en veilig vond.

Tot zijn verrassing en verdriet merkte de vader dat zijn dochtertje steeds meer weerstand ging bieden. Ze was niet ongehoorzaam of eigenwijs van aard. Maar ze verzette zich langzaam maar zeker tegen zijn strenge aanpak. Het was geen openlijk verzet, maar het was er wel degelijk. Ze weigerde niet te gehoorzamen, maar ze was ook niet vlot of gewillig. Ze werd niet boos en liet geen openlijk gebrek aan respect zien. Maar ze leek niet in staat of niet bereid om te doen wat haar gezegd werd. Lieve woorden en ernstige verzoeken hielpen niet. Maar ze werden ook nooit afgewezen of tegengesproken. Als er straf werd gegeven, onderging ze die zonder morren. Maar het leek geen enkel effect te hebben op het echte probleem. De vader verloor nooit zijn geduld en bleef zijn kind liefhebben. Hij bad om wijsheid en dacht diep na over het probleem. Maar niets leek te helpen. De zaak werd steeds ernstiger en hij raakte steeds meer in de war.

Op een dag, na een zware strijd met zijn dochtertje over iets dat eigenlijk onbelangrijk was — behalve als het ging om haar karakter en welzijn — verliet de vader zijn huis met een zwaar hart. Hij wist bijna niet meer hoe het verder moest met de opvoeding. Bij de deur ontmoette hij een vriend, een stuk ouder dan hijzelf. Met die vriend had hij in verschillende vormen van christelijk werk samengewerkt. De vriend zag zijn bezorgde gezicht en vroeg wat er aan de hand was. De jonge vader opende zijn hart en vertelde alles. "Zou het probleem niet zijn dat je te veel doet in de opvoeding van je kind?" vroeg de vriend. En toen vertelde hij zijn eigen ervaring om duidelijk te maken wat hij bedoelde.

"Mijn eerste kind was mijn beste kind," zei hij. "En ik heb haar voor het leven beschadigd door te veel te doen in haar opvoeding. Dat zie ik nu, als ik terugkijk. Ik dacht dat ik haar altijd moest opvoeden. Ik maakte van kleine dingen grote kwesties. Ik had haar beter met rust kunnen laten. Zo werd ze te veel afgeremd. Ze sloot zich in zichzelf op door mijn aanpak. Ze groeide op in een stijf en onnatuurlijk keurslijf dat niet bij haar hoorde. Later zag ik mijn fout in. Ik gaf mijn andere kinderen meer vrijheid door ze met rust te laten, behalve als ingrijpen echt nodig was. En ik heb gezien hoe goed dat werkte. Mijn regel voor al mijn kinderen na de eerste is geweest: vermijd strijd over gehoorzaamheid wanneer dat veilig kan. En hoe minder je laat merken dat je aan het opvoeden bent, hoe beter."

Dit was een openbaring voor die jonge vader. Hij besloot meteen om het anders te proberen, want de andere aanpak had alleen maar gefaald. Toen hij weer thuis was, kreeg hij al snel een kans om het uit te proberen. Zijn dochtertje kwam de kamer binnen door een deur die ze al vaak was gevraagd achter zich dicht te doen. Zonder er veel bij na te denken zei de vader, die aan zijn bureau zat te schrijven, zoals zo vaak: "Doe de deur even dicht, lieverd." En zoals zo vaak bleef het kind stilstaan, stevig en vastberaden, alsof ze een nieuwe strijd verwachtte. De raad van die ochtend schoot de vader te binnen. Hij zei zachtjes: "Je hoeft de deur niet dicht te doen als je niet wilt, lieverd. Papa doet het wel." Hij stond op, sloot de deur, ging terug naar zijn bureau en zei geen woord van verwijt.

Dit was een heel nieuwe ervaring voor het arme, overbelaste kind. Ze stond een paar minuten stil en verbaasd na te denken. Toen liep ze liefdevol naar haar vader toe. Ze vroeg of ze op zijn knie mocht zitten, sloeg haar armpjes om zijn nek en zei: "Lieve papa, het spijt me dat ik de deur niet dichtdeed. De volgende keer zal ik het doen. Vergeef me alsjeblieft, lieve papa." En dat was het begin van iets nieuws in dat gezin. De vader had geleerd dat er een gevaar schuilt in te veel opvoeden. En zijn kinderen hadden er voortaan voordeel van dat hij de behoeften en wensen van kinderen beter begreep.

Bij deze vader was het probleem dat hij te vaak een strijd aanging met zijn kind over gezag en gehoorzaamheid. Zo lokte hij conflicten uit die beter vermeden hadden kunnen worden. Na deze nieuwe ervaring was hij veel voorzichtiger. Al snel merkte hij dat zijn kind kon leren gehoorzamen zonder steeds te denken aan de mogelijkheid om zich te verzetten of het gezag van haar ouders in twijfel te trekken. Als er toch een keer iets was, waren de omstandigheden zo goed doordacht dat zowel het kind als de ouder inzag dat er maar één goede uitkomst was. De fout van deze vader was de fout van een nadenkend en bewust opvoeder, die nog niet alles geleerd had. Maar er zijn ook ondoordachte en onoplettende ouders die het karakter van hun kinderen beschadigen — of zelfs ruïneren — door te veel te doen in wat zij "opvoeding" noemen. En die fout is nog erger.

Er zijn veel ouders die denken dat hun belangrijkste taak is om voortdurend te bevelen of te verbieden. Ze zeggen steeds: doe dit, doe dat, doe dit niet, doe dat niet. Maar dit voortdurende gezeur is geen opvoeding. Het is juist het tegenovergestelde: het maakt echte opvoeding kapot. Het is niet de koetsier die altijd aan de teugels rukt of ermee slaat, die een paard traint. Die kan niet eens trainen. Niet de ouder en niet de koetsier kan in zo'n geval veel bereiken door altijd maar bezig te zijn. Ze bereiken meer door op het juiste moment met rust te laten. "Zeg niet altijd: doe dit niet!" is een raad aan ouders die niet vaak genoeg herhaald kan worden. "Zeg niet altijd: doe dit!" is een tweede raad die erbij hoort. Beide zijn nodig, gezien hoe de menselijke natuur nu eenmaal is.

Natuurlijk moeten er in de opvoeding duidelijke geboden en verboden zijn. Maar er moet ook een flinke dosis wijs met rust laten zijn. Wanneer je moet verbieden en wanneer je moet gebieden — dat vraagt om wijsheid, nadenken en karakter. En er is nog méér wijsheid, méér nadenken en méér karakter nodig om te weten wanneer je een kind gewoon met rust moet laten. De opvoeding van een kind gaat altijd door. Maar een groot deel van de tijd werkt het het beste door invloeden, inspiratie en aanmoediging. Door een goed voorbeeld steeds voor het kind te houden, zonder er bij elke stap iets over te zeggen. Niets doen, als opvoeder, is op het juiste moment de beste manier van doen.

Hoofdstuk 10Een kind trainen in zelfbeheersing

Vanaf het moment dat een kind geboren wordt, begint er een strijd. Het is een strijd tussen het kind zelf en alle krachten die bij zijn persoonlijkheid horen. Die strijd gaat door zolang hij leeft. Wat er uit die strijd komt, bepaalt wie hij uiteindelijk wordt. Het brengt hem slavernij of meesterschap, nederlaag of overwinning, mislukking of succes. En het is een strijd die niet te vermijden is. Eigenlijk wordt de uitkomst van die levenslange strijd meestal al in de kindertijd beslist.

Een kind dat tot zelfbeheersing wordt opgevoed — en dat kán — is al een echte man in zijn vermogen om zichzelf te beheersen. Maar een man die als kind niet tot zelfbeheersing is opgevoed, blijft hopeloos een kind in zijn gevecht met zichzelf. Hij kan nooit meer de voorsprong terugwinnen die zijn kindertijd hem bood, in de strijd die toen voor hem begon en waar hij nog midden in staat. Het is in de vroege worstelingen van een kind met zichzelf dat hulp het makkelijkst gegeven kan worden, en dat die hulp de meeste waarde heeft voor de vorming van zijn karakter. Toch beseft een kind op dat moment nog niet hoe hard hij die hulp nodig heeft — dat besef komt pas later. Daarom is het de taak van de ouder om te beslissen, zolang het kind nog een kind is, of het kind slaaf van zichzelf zal zijn, of meester over zichzelf. Of zijn leven tot dan toe waardig of onwaardig zal zijn aan de hoge mogelijkheden die het mannelijk leven hem biedt.

De eerste strijd van een kind met zichzelf zou moeten gaan over het beheersen van zijn neiging om zijn longen en spieren de vrije loop te laten, wanneer zijn zenuwen hem daartoe aanzetten. Zodra de zenuwen zich laten voelen, drijven ze een kind ertoe om te huilen, met zijn armen te slaan, te schoppen en zijn lichaam alle kanten op te draaien bij de geringste aanleiding — of zonder enige aanleiding. Als deze neiging niet wordt ingetoomd, zal het kind zichzelf uitputten in doelloos bewegen en zijn eigen ongemak vergroten door de manier waarop hij het uit. Zelfbeheersing op dit punt is mogelijk voor een kind, zelfs op een leeftijd waarop het nog niet kan spreken of begrijpen wat er tegen hem gezegd wordt. Als een ouder beseft dat het kind ertoe gebracht moet worden om zichzelf te beheersen, en in liefdevolle vastberadenheid het kind diezelfde waarheid laat voelen, dan zal het kind de overtuiging van de ouder aanvoelen en zich eraan overgeven — ook al begrijpt het de woorden van zijn ouder nog niet. De ouder die het kind wil helpen, zal de manier vinden om dat te doen. Een kind in deze vroegste worstelingen aan zichzelf overlaten, betekent hem op een droevige achterstand zetten voor alle toekomstige gevechten in zijn levensstrijd. Maar hem wijze hulp bieden in deze vroegste worstelingen, is hem hulp geven voor alle worstelingen die nog komen.

Zodra een kind kan begrijpen wat er tegen hem gezegd wordt, moet het geleerd en geoefend worden om zijn neiging tot huilen en kronkelen onder lichamelijke pijn te beheersen. Wanneer een kind gevallen is en zich bezeerd heeft, of in zijn vinger gesneden heeft, of zijn hand gebrand heeft, of geraakt is door iets dat verkeerd gegooid werd, is het natuurlijk dat hij gilt van pijn en schrik. En het is natuurlijk dat zijn teerhartige moeder hem op dat moment niet wil berispen voor het uiten van zijn verdriet. Maar zelfs op zo'n moment heeft een moeder de duidelijke plicht om haar kind te helpen een mate van zelfbeheersing te bereiken, zodat hij zijn huilen onderdrukt en het uiten van zijn verstoorde gevoelens matigt.

Een kind kan leren om onder zulke omstandigheden zelfbeheersing te tonen. Zijn moeder kan hem daarbij helpen. Het is beter voor zowel het kind als de moeder dat hij haar hulp daarin ontvangt. Door het gebrek aan hulp op juist dit punt lijdt menig kind zijn hele leven lang onder het onvermogen om zichzelf te beheersen bij lichamelijke pijn. En door dit onvermogen heeft menig mens zelfs zijn leven verloren, op een moment waarop kalmte van geest nodig was om het lichamelijke lijden te doorstaan — en dat doorstaan de enige hoop was op een langer leven. Omdat hij niet geleerd was zijn zenuwen te beheersen, wordt hij hopeloos door zijn zenuwen beheerst.

Een kind met snoepjes en beloningen tot stilte verleiden is niet wat er nodig is. Wat de wijze ouder moet nastreven, is het kind aanmoedigen tot een verstandige beheersing van zichzelf. Het is slechts een keuze tussen twee kwaden als je een door snoep betaalde stilte in de plaats stelt van een luidruchtig toegeven aan gevoelens. Een goed voorbeeld van de onverstandige manier om kinderen schijnbare zelfbeheersing bij te brengen, is het bekende verhaal van het jongetje dat zich op de grond gooit, schopt en schreeuwt, en dan roept: "Oma, oma, ik wil gesust worden. Waar zijn uw snoepjes?"

Dr. Bushnell, die bezwaar maakt tegen deze methode om een kind met "lekkernijen die de smaak plezieren" uit een staat van prikkelbaarheid en slecht humeur te lokken, zegt krachtig: "Het moet wel een heel dwaas kind zijn dat, als het daar zo aangenaam voor beloond wordt, niet veel zal huilen en zeuren. Op deze manier getraind om slecht humeur te spelen, zal het snel vooruitgaan in een dubbele ontwikkeling, en al gauw volmaakt zijn in het dubbele karakter van een humeurige, ziekelijke genotzoeker en bovendien zal het een listige bedrieger zijn. Met welke methoden of middelen kunnen de grote thema's van God en geloof grip krijgen op een ziel die geleerd heeft zich alleen te laten leiden door beloningen van gevoel, betaald aan nagemaakt verdriet en opzettelijk gespeeld slecht humeur?"

De zelfbeheersing die een kind bereikt door verstandig zijn neiging te onderdrukken om te huilen en te kronkelen bij lichamelijke pijn, is van waarde voor het kind in zijn levenslange strijd met zichzelf. Hij moet geoefend worden in de gewoonte om zijn zelfbeheersing in die strijd te gebruiken. "Maar ik oefen mijn lichaam op harde wijze en maak het dienstbaar, opdat ik niet misschien, na anderen gepredikt te hebben, zelf verwerpelijk word" (1 Korinthe 9:27), zegt de apostel Paulus. Alsof hij erkent dat de strijd van een mens met zijn lichaam een wezenlijk gevecht is, zijn hele leven lang. Ieder kind heeft de hulp van zijn ouders nodig om de beheersing over zijn lichaam te krijgen, in plaats van zijn lichaam de beheersing over hem te laten krijgen. De begeerten, hartstochten en driften van de uiterlijke mens streven voortdurend naar de heerschappij over de innerlijke mens. En wie niet geleerd wordt deze te beheersen in plaats van er door beheerst te worden, zal zeker verliezen in zijn levensstrijd.

Een ouder zou zijn kind moeten helpen om niet te lachen wanneer hij niet behoort te lachen; om niet te huilen wanneer hij niet behoort te huilen; om niet te spreken wanneer hij niet behoort te spreken; om niet te eten wat hij niet behoort te eten, ook al staat het eten vlak voor hem; om niet rond te rennen wanneer het beter is om stil te zijn; en om klaar te staan om precies dat te zeggen en te doen wat het beste is, op het moment dat het gezegd en gedaan moet worden. Zelfbeheersing in al deze dingen is mogelijk voor een kind. Wijze opvoeding van de ouder kan dit bereiken. Het beginsel dat hier werkzaam is, is werkzaam op ieder terrein van het menselijk bestaan. Door zelfbeheersing wordt een kind gelukkiger en geschikt gemaakt voor zijn taken, als kind en voor altijd daarna, zoals anders niet mogelijk zou zijn. Het leven van menig man wordt getekend door verdriet vanwege het hopeloze gebrek aan die zelfbeheersing waartoe hij als kind gemakkelijk geholpen had kunnen worden, als zijn ouders maar zijn noden hadden begrepen en trouw hun plicht hadden gedaan.

Hoofdstuk 11Een kind leren om niet te zeuren

Een kind dat nooit zeurt is een zeldzaamheid — en toch hoort geen enkel kind te zeuren. Als een kind zeurt, ligt de schuld daarvan niet bij het kind maar bij de ouders. De ouder die dat beseft, heeft een extra reden om zijn kind te leren niet te zeuren. En er is geen onderdeel van de opvoeding dat eenvoudiger is, of zekerder van zijn uitkomst, dan juist dit.

"Zeuren" betekent eigenlijk: trekken, sleuren, aandringen tot je je zin krijgt. Een kind zeurt wanneer het iets wil van zijn ouders en het bij de eerste keer vragen niet krijgt. Het trekt en sleurt aan zijn ouders, in de hoop hen naar zijn kant te trekken, of hen ertoe te brengen toch toe te geven — wat zij er ook van vinden. Het hoopt hen door zijn aandringen mee te krijgen, ongeacht hun eigen oordeel. Als een kind bij de eerste keer vragen alles zou krijgen, zou het niet zeuren — er zou geen ruimte voor zijn. Als een kind nooit iets zou bereiken door te zeuren, zou het de gewoonte niet ontwikkelen — er zou geen reden voor zijn. Wanneer een kind dus gewend is te zeuren, is het duidelijk dat zijn ouders hem hebben geleerd te zeuren, in plaats van hem te leren dat niet te doen. En zij dragen de verantwoordelijkheid daarvoor.

Veel kinderen verwachten niet dat ze krijgen wat ze willen — als het buiten het gewone valt — tenzij ze erom zeuren. Zeuren hoort voor hen gewoon bij het leven, net zoals afdingen in een winkel erbij hoort voor iemand van het platteland. Als een kind aan tafel om een boterham vraagt, of om een glas water tussendoor, verwacht het dat bij de eerste keer te krijgen. Zeuren komt dan niet in hem op. Maar als hij zonder reden thuis wil blijven van school, of met vrienden op pad wil op zaterdag, of een uur later op wil blijven, of een nieuwe slee of fiets wil, of naar het circus wil "net als alle anderen" — dan is hij er niet zo zeker van dat hij het meteen krijgt. Dus wanneer het antwoord "Nee" komt, reageert hij met: "Toe nou, alsjeblieft!" En dan begint er een zenuwenstrijd om wie het langst volhoudt — het kind of de ouder.

Er zijn weinig kinderen die altijd hun zin krijgen door te zeuren. Maar er zijn er nog minder die er nooit in slagen. De meeste ouders geven vroeg of laat toe in sommige van deze gevechten. Misschien zijn ze minder vastberaden dan hun kinderen en worden ze gewoon moe van het gezeur. Misschien raakt hun tederheid hen, en geven ze toe omdat ze hun kinderen niet langer kunnen zien smeken. Misschien was hun eerste antwoord ondoordacht, en zien ze bij nader inzien dat het kind eigenlijk gelijk had. Maar wat de reden ook is: als een ouder eerst "nee" zegt en daarna, na meer of minder gezeur, "ja" — dan leert hij zijn kinderen dat zeuren een belangrijk middel is om vooruit te komen in het leven. En dan is het de ouder die verantwoordelijk is voor de gewoonte die het kind ontwikkelt.

Het is ongelukkig voor een kind als het denkt dat zeuren nodig is om te krijgen wat het verdient. Het gevolg is dat het kind niet kijkt naar de wijsheid van zijn ouders, maar naar zijn eigen vasthoudendheid. Niet naar beginselen die hem worden voorgehouden door iemand met gezag, maar naar impulsen die in hemzelf opkomen. Zo'n houding staat haaks op alles wat wijs denken en handelen is. En het is zelfs nog ongelukkiger voor de ouder dan voor het kind wanneer het kind denkt dat de beslissing van de ouder het gevolg is van zijn gezeur, en niet van het inzicht van de ouder in wat goed en best is. Geen ouder kan het diepste respect van zijn kind hebben, zolang het kind weet dat het die ouder kan omzeuren. Daarom, omwille van het kind én de ouder, hoort elk kind geleerd te worden om niet te zeuren — en niet te verwachten dat zeuren ooit iets oplevert.

Susannah Wesley, de moeder van John en Charles Wesley, zei altijd over haar kinderen dat ze al heel jong leerden dat ze niets kregen waar ze om huilden — en dat ze daardoor snel leerden om niet te huilen om wat ze wilden. Wie betwijfelt dat John en Charles Wesley sterkere mannen waren dankzij die opvoeding, dan wanneer ze geleerd hadden dat huilen de manier was om te krijgen wat het beste voor hen was? Wie betwijfelt dat Susannah Wesley meer vrouw was, en meer gerespecteerd door haar zonen, juist door haar onwankelbare vastheid op dit punt? Iedere ouder die deze regel van Susannah Wesley zou toepassen op het zeuren, mag een vergelijkbaar resultaat verwachten. Een kind dat ontdekt dat het nooit iets krijgt door te zeuren, zal snel ophouden met zeuren. Hoe eenvoudig is deze regel!

Hoe eenvoudig het ook klinkt om consequent te weigeren wat een kind af probeert te zeuren, het is niet makkelijk om dit onveranderlijk vol te houden — en het wijs te doen. En het probleem ligt niet bij het kind, maar bij de ouder. Om op het verzoek van een kind meteen een antwoord te geven waar je met recht aan vast kunt houden, moet een ouder eerst nadenken en dan antwoorden — niet andersom. Te vaak wijst een ouder het verzoek van zijn kind af zonder er goed over na te denken, en pas wanneer het kind aandringt, ziet hij redenen om toch toe te geven. Het kind merkt dit, en beseft dat de zaak niet wordt beslist door het oordeel van de ouder, maar door zijn eigen gezeur. En dus is zeuren het enige middel om tot een eerlijke beslissing te komen.

Een kind leren om niet te zeuren is de plicht van iedere ouder. Maar voordat je het kind kunt opvoeden, moet de ouder zelf opgevoed zijn. Wanneer een kind iets vraagt, mag de ouder niet haastig, gedachteloos of onvolledig antwoorden. Als het nodig is, kan hij doorvragen om de zaak beter te begrijpen, of zijn antwoord uitstellen tot hij meer weet. Maar hij mag niet te snel antwoorden alleen om het verzoek voor het moment van zich af te schuiven. Hij moet zorgvuldig overwegen wat zijn uiteindelijke antwoord hoort te zijn, vóórdat hij een antwoord geeft dat het kind als definitief moet aanvaarden. En wanneer de ouder dat antwoord geeft, moet het met zo'n vriendelijke vastberadenheid zijn dat het kind niet op het idee komt om te gaan zeuren. En zo kan iedere goed opgevoede ouder zijn kind goed opvoeden op dit gebied.

Hoofdstuk 12De eetlust van een kind vormen

Wat een volwassene lekker vindt om te eten of te drinken, hangt voor een groot deel af van wat hij als kind heeft geleerd te eten en te drinken. Je kunt een kind leren om bijna alles lekker te vinden, zowel goed als slecht voedsel. Daarom heeft degene die de eetlust van een kind vormt een grote verantwoordelijkheid — voor zowel de gezondheid als het welzijn van dat kind.

Dat een kind bepaalde voorkeuren voor eten en drinken erft, is duidelijk. Maar dat betekent niet dat je de smaak van een kind niet kunt vormen, weg van zijn aangeboren neigingen. Het voegt alleen een factor toe waar je rekening mee moet houden bij het opvoeden. Een kind dat in de tropen geboren wordt, leert al snel de sappige vruchten lekker te vinden die het rijkelijk krijgt. Een kind dat in het poolgebied geboren wordt, leert net zo snel om het grovere dieet van vis en olie te waarderen dat zijn voornaamste voedsel is. In het ene gebied leven de mensen vooral van wortels en bessen; in een ander verslinden ze rauw vlees of drinken ze vers bloed; weer ergens anders eten ze gedroogde sprinkhanen; en weer ergens anders is het melk of honing waar ze vooral van leven. In elk gebied leren kinderen gemakkelijk om te genieten van wat ze te eten krijgen. En als een kind op jonge leeftijd van het ene gebied naar het andere wordt gebracht, past het zich snel aan en leert het lekker te vinden wat het krijgt. Dit alles laat zien dat de natuurlijke eetlust van een kind niet zo sterk aan één soort voedsel gebonden is. Je kunt een kind leren om te genieten van wat het kan krijgen en behoort te gebruiken.

Over het algemeen wordt er maar heel weinig aandacht besteed aan het vormen van de eetlust van een kind. Het kind krijgt het voedsel dat het makkelijkst te krijgen is en dat het het snelst aanneemt. Als ouders weinig nadenken over het welzijn van hun kinderen, laten ze hen gewoon mee-eten aan de gewone tafel, zonder zich af te vragen of dat eten wel het beste is voor hun kinderen. Als de ouders zachtaardig zijn en liefdevol toegeeflijk, geven ze hun kinderen al snel de dingen die het kindergehemelte strelen, of die de ouders zelf het lekkerst vinden.

Wanneer een ouder merkt dat zijn kind van suiker houdt, is hij geneigd om het kind een beetje suiker te geven als het verder niets wil eten — ook al kan dat beetje suiker de eetlust van het kind voor dat moment bederven, of zijn maag de hele dag van slag brengen. En als het kind graag wil proeven van alles wat zijn ouders lekker vinden, biedt een ouder misschien iets aan van zijn eigen bord dat hij als een lekkernij beschouwt — ook al is het van alles het minst geschikt voor de gezondheid van het kind. En zo wordt het kind juist op het moment dat het het meest goede gewoonten nodig heeft, opgevoed in verkeerde eetgewoonten.

Een kind heeft al snel zijn grillen en nukken als het om eten gaat, en een goedhartige ouder is geneigd die te tolereren in plaats van ze aan te pakken. Het ene kind wil alleen het zachte van het brood en weigert de korst. Het andere eet vlees zonder groente. Weer een ander weigert één bepaald soort vlees of groente, terwijl het al het andere zonder moeite eet. En zo gaat het maar door. Hoe meer je deze eigenaardigheden toegeeft, hoe sterker hun greep op het kind wordt. Hoe meer je ze aanpakt en begrenst, hoe zwakker hun macht wordt. Toch lijken de meeste ouders zulke eigenaardigheden te beschouwen als iets waar ze geen invloed op hebben, en dus als onvermijdelijk te accepteren — in plaats van te beseffen dat zij zelf verantwoordelijk zijn voor het voortbestaan of het verdwijnen ervan.

"Uw zoon zou minder vlees en meer brood moeten eten," zegt een arts tegen een moeder van wie de zoon onder doktersbehandeling is. "Geef hem havermout met melk als ontbijt, en zorg ervoor dat hij maar één keer per dag vlees eet, en dan nog matig." "Mijn jongen is dol op vlees," antwoordt ze, "en havermout lust hij niet." Met dat antwoord laat de moeder zien dat alle schuld bij haarzelf ligt, en niet bij haar jongen. Hij had moeten leren eten wat goed voor hem is, in plaats van zijn persoonlijke grillen op eetgebied te mogen uitleven.

Wanneer een moeder zegt: "Mijn jongen wil geen aardappels eten," of: "Hij lust geen tomaten," of: "Hij wil alleen maar rundvlees" — dan bekent ze daarmee haar eigen nalatigheid in de vorming van de eetlust van haar kind. Als ze zou zeggen dat zij die dingen niet goed vindt en ze hem daarom niet geeft, dan is dat één ding. Maar als ze zegt dat hij het niet wil eten terwijl zij het het beste voor hem vindt — dan is dat heel iets anders. En dáár ligt de schuld.

Natuurlijk moet erbij gezegd worden dat er voedingsmiddelen zijn waar sommige kinderen niet goed tegen kunnen. Aan de kust bijvoorbeeld worden schelpdieren door de meeste mensen zonder problemen gegeten, maar voor bepaalde mensen zijn ze als vergif. Niet omdat ze ze niet lekker vinden, maar omdat hun lichaam ertegen in opstand komt en het eten ervan zeker tot ernstige ziekte leidt. Hetzelfde geldt voor verse aardbeien. De meeste mensen vinden ze heerlijk, maar voor sommigen zijn ze als een milde vorm van vergif. Maar dit zijn uitzonderingen. Ze doen niets af aan de algemene regel: dat een kind geleerd kan worden om lekker te vinden wat het behoort te eten, en om af te zien van wat niet goed voor hem is. En daarin ligt het beginsel van wijze opvoeding op het gebied van de eetlust van een kind.

Een vooraanstaand Amerikaans opvoedkundige paste dit beginsel toe in zijn eigen gezin, dat bestond uit vier jongens en vier meisjes. Hij was een man met beperkte middelen en voelde de noodzaak om zijn kinderen te leren eten wat hij geschikt voor hen vond en wat hij zich kon veroorloven. Hij maakte om te beginnen een verstandige keuze van het voedsel voor de gezinstafel, en toonde daarna wijsheid in de manier waarop hij het zijn kinderen aanreikte.

Als die kinderen een gerecht niet lustten, mochten ze wachten tot ze bereid waren het te eten. Er werd geen onnodige druk op hen uitgeoefend. Ze konden het gewoon eten, of laten staan. Als ze het die maaltijd niet aten, stond hetzelfde gerecht — of een soortgelijk — bij de volgende maaltijd weer voor hen klaar. En zo ging het door, totdat de honger hen de smaak gaf om het met oprechte gretigheid te eten. Op die manier leerden die kinderen te eten wat ze behoorden te eten. En toen ze volwassen waren, beseften ze de waarde van deze opvoeding, die hen tot heerser over hun eetlust had gemaakt in plaats van tot slaaf ervan. Er zijn geen voorbeelden nodig om de tegenovergestelde aanpak te laten zien. Overal om ons heen zien we mensen die zich laten leiden door de grillen en nukken van hun eetlust, omdat ze nooit geleerd hebben om hun eetlust de baas te zijn. En in de ene of de andere van deze twee richtingen beweegt de opvoeding van elk kind zich vandaag de dag.

Vooral op het gebied van snoep en smaakmakers wordt de eetlust van een kind vaak niet gevormd, of verkeerd gevormd. Geen van beide is geschikt voor een kind, maar allebei worden ze een kind toegestaan zonder te letten op wat het beste voor hem is. Het snoep wordt gegeven omdat het kind het lekker vindt. De smaakmakers worden toegevoegd omdat de ouders ze lekker vinden. Niemand denkt dat een van beide goed is voor het kind, maar toch wordt elk op zijn beurt gegeven — vanwege de wens van het kind en de zwakheid van de ouder. Er zijn wél ouders die hun kinderen leren om geen snoep te eten tussen de maaltijden en geen smaakmakers te gebruiken bij de maaltijd. Deze ouders zijn wijzer dan de doorsnee, en hun kinderen zijn zowel gezonder als gelukkiger. Er zouden meer van zulke ouders moeten zijn, en meer van zulke kinderen. De moeilijkheid ligt altijd bij de ouders, niet bij de kinderen.

Het is bekend dat sommige Shetlandpony's die naar Amerika werden gebracht, gewend waren vis te eten en een tijd lang weigerden hooi te eten — maar uiteindelijk leerden ze het net zo graag te eten als andere pony's. Kinderen die levertraan het smerigste vonden toen ze het voor het eerst als medicijn kregen, hebben geleerd om levertraan net zo lekker te vinden als stroop. Hetzelfde geldt voor het gebruik van zure dranken of bittere koffie door jonge kinderen op voorschrift van een arts. Door vastberaden en volhardende opvoeding hebben die kinderen geleerd om te houden van wat ze eerst afwezen. Het is aan de ouders om — met de hulp van goed medisch advies — te bepalen wat hun kinderen lekker zou moeten vinden, en hen dan te leren het lekker te vinden.

Het is bepaald niet makkelijk voor een ouder om de eetlust van een kind te vormen, maar het is wel heel belangrijk. Niets wat de moeite waard is in deze wereld gaat vanzelf. En alles wat werkelijk de moeite waard is, is alles waard wat het kost — en meer. Ondanks alle moeilijkheden kun je de eetlust van elk kind vormen, met Gods zegen. En het moet ook gebeuren, wat de moeilijkheden ook zijn. Het is aan de ouder om te bepalen wat het kind eet, net zoals het aan de ouder is om te bepalen wat dat kind draagt. De ouder die zich verantwoordelijk voelt voor wat een kind aantrekt, maar zijn verantwoordelijkheid ontloopt voor wat dat kind binnenkrijgt, lijkt meer waarde te hechten aan het uiterlijk van het kind dan aan zijn opbouw van binnenuit — en dat kan moeilijk een teken van ouderlijke wijsheid of ouderlijke liefde worden genoemd.

Hoofdstuk 13Een kind leren vragen stellen

Een kind is een geboren vraagsteller. Het hoeft niet getraind te worden óm vragen te stellen; maar het moet wel gevormd worden ín het vragen stellen. Een kind word niet voor niets een "levend vraagteken" genoemd. Nog voordat het zijn vragen kan uitspreken, staan ze al in zijn ogen te lezen. En als het ze eenmaal kan uitspreken, verdringen ze zich om het hardst. Het lijkt soms alsof een ouder die al die vragen zou beantwoorden, nergens anders meer tijd voor zou hebben. De verleiding is dan om de vragen van een kind te onderdrukken, in plaats van ze te vormen. Maar juist hier kan een ouder een gouden voorrecht verliezen of onderschatten.

Het begin van alle kennis is een vraag. Alle vooruitgang in kennis komt voort uit het blijven stellen van vragen. Waarvandaan? Wat? Waarom? Waarvoor? Waarheen? Dit zijn de startpunten van onderzoek, voor jong en oud. En zodra een van deze vragen op één terrein is beantwoord, dient ze zich opnieuw aan op een ander. Als een kind geen vraagsteller was, zou het geen begin kunnen maken met kennis. En als het ooit gedwongen zou worden om te stoppen met vragen, zou het onmiddellijk ophouden te groeien. Vragen stellen is de uiting van geestelijke honger. Wie het verlangen om te vragen mist, dreigt te sterven van intellectuele verhongering.

Toch doen ouders over het algemeen veel meer moeite om kinderen in hun vragen te beperken dan om hen erin te vormen — ondanks het overduidelijke belang ervan. "Stel niet zoveel vragen." "Waarom moet je altijd maar vragen stellen?" "Je maakt me nog gek met je vragen." Dat zijn de typische reacties. In plaats van: "Ik vind het fijn dat je al die dingen wilt weten." Of: "Aarzel nooit om me iets te vragen." Of: "Hoe meer vragen je stelt, hoe beter — als het maar goede vragen zijn."

Vroeg of laat krijgt het gemiddelde kind het gevoel dat het volwassener is als het minder vragen stelt. Zo onderdrukt het zijn nieuwsgierigheid naar de aard, het doel en de betekenis van wat zijn aandacht trekt. Tot het misschien niet meer nieuwsgierig is naar wat het niet begrijpt, of alle hoop heeft opgegeven op bevredigende antwoorden. Tegen de tijd dat het kind volwassen is, lijkt het bereid om te leven en te sterven in onwetendheid. Liever dat, dan zich belachelijk maken met vragen die anderen tot last kunnen zijn of die als een smet op hemzelf worden gezien.

Er zijn voor de hand liggende redenen waarom ouders hun kind niet aanmoedigen om alle vragen te stellen die in hem opkomen. Ten eerste kost het beantwoorden van vragen veel tijd. Het kost tijd om een kind te voeden, te wassen en aan te kleden. Maar het kost nog meer tijd om in voedsel en kleding te voorzien voor de geest van een kind. En als een ouder merkt dat vijftig beantwoorde vragen alleen maar vijfhonderd nieuwe vragen opleveren, is het niet vreemd dat hij vindt dat er ergens een grens moet zijn. Bovendien zijn de vragen van een kind niet altijd gemakkelijk te beantwoorden. Het gemiddelde kind kan vragen stellen waar de gemiddelde ouder geen antwoord op heeft. En het is niet prettig om onwetendheid te moeten bekennen over iets waar je kind zich zo voor interesseert. Het is veel gemakkelijker om tegen een kind te praten over iets dat je als ouder wél begrijpt, dan om ondervraagd te worden over iets dat je niet begrijpt. Die verleiding is sterk.

Dat er grenzen moeten zijn aan het voorrecht van een kind om vragen te stellen, is duidelijk. Elk voorrecht heeft zijn grenzen, net als elke plicht. Maar die grenzen horen te liggen bij het moment waarop vragen gesteld worden en de personen aan wie ze gesteld worden — niet bij hoeveel er gevraagd mag worden. Een kind mag de gast van zijn moeder niet vragen hoe oud ze is, of waarom ze er niet zo vriendelijk uitziet als zijn moeder. Het mag een armer speelkameraadje niet vragen waarom hij geen betere schoenen heeft. Het mag anderen niet onderbreken voor een vraag, en het is niet altijd gepast om vader of moeder iets te vragen waar anderen bij zijn. Wanneer en aan wie het zijn vragen mag stellen — dat is wat ouders hun kind moeten leren.

Het is bij de ouder dat een kind in alle vrijheid als vraagsteller terecht moet kunnen. Zowel vader als moeder zou elke oprechte vraag van het kind moeten verwelkomen. Elke ouder zou vaste tijden moeten inruimen voor het vrije vragen van zijn kind. Tijden die even heilig zijn als het uur van gebed. Misschien is het vlak voor het ontbijt, of vlak erna, of aan het einde van de dag. Misschien is het tijdens een wandeling samen, of in de rustiger uren van de zondag. Voor de moeder is het slapengaan van het kind vaak het beste moment. Maar ook als ze naait of met huishoudelijke taken bezig is, mag het kind naast haar zitten en vragen stellen. Wanneer het moment voor vragen is aangebroken, moet het kind aangemoedigd worden om alles te vragen wat het wil. En de ouder moet zich verplicht voelen om op elke vraag een liefdevol en doordacht antwoord te geven.

Een kind heeft de hulp van zijn ouders nodig bij zijn vorming als vraagsteller. Het moet de vrijheid hebben om vragen te stellen, maar het moet die vrijheid gebruiken binnen de grenzen van redelijkheid en een goed doel. Een kind kan geneigd zijn om domme, gedachteloze of doelloze vragen te stellen. In dat geval moet het herinnerd worden aan zijn plicht om echt kennis te zoeken. Noch zijn eigen tijd noch die van zijn ouder mag verspild worden aan vragen die nergens toe leiden. Aan de andere kant kan een kind te lang bij één punt blijven hangen. Dan is het de plicht van de ouder om het naar een ander onderwerp te leiden. Wanneer een kind zijn ouder bevraagt, heeft die ouder de verantwoordelijkheid én de mogelijkheid om het kind als vraagsteller te vormen: door zijn vragen met vriendelijkheid te ontvangen en met wijsheid te sturen.

Als een kind een vraag stelt die een ouder werkelijk niet kan beantwoorden, is het veel beter om eerlijk te zeggen: "Dat weet ik niet," dan om ongeduldig te zeggen: "Stel toch niet van die dwaze vragen." Maar vaak is het ook beter om een eenvoudig antwoord te geven — een antwoord op één punt van de vraag — dan om iets uit te leggen dat het kind niet kan bevatten. Stel dat een kind vraagt waarom de zonsopgang altijd aan de ene kant van het huis te zien is en de zonsondergang aan de andere kant. Je hoeft dan niet te zeggen dat het kind daar te jong voor is. En je hoeft ook geen astronomische uitleg te geven. Antwoord gewoon dat het ene raam naar het oosten kijkt en het andere naar het westen, en dat de zon opkomt in het oosten en ondergaat in het westen. Dat geeft het kind één nieuw stukje kennis. En dat is alles waar het op dat moment om vraagt.

Een kind kan een vraag stellen over iets dat nu nog niet gepast uitgelegd kan worden. Dan mag het niet berispt worden voor zijn nieuwsgierigheid. Geef een antwoord in de vorm van een algemene waarheid die het onderwerp raakt, en vertel het kind vriendelijk dat het hier later meer over kan weten. Dit stelt een welwillend kind voorlopig tevreden en moedigt het aan om een waarheidszoekende vraagsteller te blijven.

Een heel eenvoudig antwoord op elke vraag is alles wat een kind verwacht. Maar dat is wel zijn recht, als het oprecht informatie zoekt. En het is de plicht van de ouder om het te geven, als het kind op een gepast moment en met de juiste instelling komt. Een kind wordt geschaad als het te veel wordt ingeperkt als vraagsteller. Maar het wordt geholpen als geen ander als het door zijn ouders wordt aangemoedigd en met wijsheid wordt gevormd in dit hoge voorrecht.

Hoofdstuk 14Het geloof van een kind vormen

Geloof hoef je niet in een kind in te planten, want het zit er van begin af aan al in. Wat wél nodig is, is een kind vormen in zijn geloof, zodat het de goede richting krijgt en wijs tot ontwikkeling komt. Elk kind heeft van nature een aanleg voor geloof, net zoals het een aanleg heeft voor eetlust. De aangeboren drang om voedsel te zoeken is in een gezond kind niet werkelijker of sterker dan de drang om zich aan een ander vast te klampen en die ander te vertrouwen. Beide aanleggen zijn er al — en beide hebben vorming nodig.

Het geloof waar we het hier over hebben, is het geloof dat op een persoon rust — niet dat zogenaamde "geloof" dat neerkomt op het beamen van een reeks geloofsstellingen. Echt geloof rust altijd op een persoon. Elk ander gebruik van het woord is slechts een losse manier van spreken en kan gemakkelijk misleiden. Een van de beste omschrijvingen van Christelijk geloof is: "Het toevertrouwen van de ene persoon, een zondaar, aan een andere persoon, een Verlosser." Zelfs voordat een kind oud genoeg is om iets over een Verlosser te leren, is de aanleg tot geloof al een van zijn eigenschappen — net zoals de aanleg tot honger er al is voordat het kind weet welk voedsel bij hem past. Als een moeder, een verzorgster of zelfs een vreemde een vinger in het mollige handje van een baby legt, sluit dat handje zich om de aangeboden vinger en klampt zich eraan vast alsof zijn leven ervan afhangt. Pas als een kind heeft leren wantrouwen, zeggen we dat het "oud genoeg is om bang te zijn." Zolang het geloof van een kind nog onverstoord is — en ook wanneer dat geloof onderscheidend is geworden — heeft het wijze sturing en ontwikkeling nodig. Daarom hebben zij die de verantwoordelijkheid voor die vorming dragen, wijsheid en zorgvuldigheid nodig.

De aanleg tot geloof is aangeboren, maar kennis van Degene op Wie dat geloof met uiteindelijke zekerheid kan rusten, is dat niet. Kennis van God komt tot de mens door openbaring. En wie verantwoordelijk is voor de morele vorming van een kind, heeft de plicht om dat kind kennis van God te openbaren. Maar een kind kan God net zo goed begrijpen en een juist beeld van Hem vormen als de diepzinnigste filosoof. Het hoeft niet stap voor stap in die kennis geleid te worden. Zodra het in staat is om te leren dat zijn stem gehoord kan worden door zijn liefdevolle moeder of liefdevolle vader in een andere kamer, is het ook in staat om te leren dat zijn stem gehoord kan worden door een liefdevolle Vader die het nooit heeft gezien — die altijd binnen gehoorsafstand is, maar nooit binnen zicht; die de liefdevolle Vader is van zijn vader en moeder, en van hemzelf en iedereen; die alle dingen kan doen, en die alle dingen zeker goed zal doen. Vanuit deze waarheid kan een kind in geloof leren bidden tot God, zo vroeg als het spreken kan, en zelfs al iets van de betekenis van het gebed begrijpen voor het verstaanbare woorden uit kan spreken.

Vanaf het allereerste begin kan een kind de grote waarheden over Gods natuur en de reikwijdte van Gods kracht net zo volledig in zich opnemen als een theoloog. Je hoeft dus niet bang te zijn dat je een kind in dit opzicht te veel aanbiedt — als je het maar in eenvoud aanbiedt als heldere waarheid, zonder pogingen tot uitleg.

Bisschop Patteson ontdekte bij zijn zendingswerk onder de eilandbewoners van de Stille Zuidzee dat het het beste was om met het Evangelie van Johannes te beginnen wanneer hij de inboorlingen onderwees in het geloof. Dat vonden zij makkelijker dan de historische boeken van de Bijbel. Met kinderen is het ongeveer net zo. Zij kunnen de diepste waarheden van de Bijbel ontvangen zonder enige uitleg. Als ze ouder zijn, zullen ze beter toegerust zijn om de moeilijkheden van eenvoudig godsdienstonderwijs aan te kunnen. De gedachte dat een kind eerst de grote lijn van het Bijbelverhaal moet kennen voordat het de centrale waarheid kent — dat Jezus Christus zijn liefdevolle Verlosser is — is net zo onredelijk als de gedachte dat een kind eerst de anatomie van het menselijk lichaam moet kennen voordat het kan geloven in de liefde van zijn moeder.

De eerste les in de vorming van het geloof van een kind is dat het in God moet geloven. Veel kinderen wordt geleerd dat ze vertrouwen moeten hebben in de kracht van het gebed, of vertrouwen in het belang van goed gedrag, zonder dat hun wordt getoond dat hun geloof volkomen en onvoorwaardelijk op God moet rusten. Zo wordt het kind geleerd dat het mag verwachten alles te krijgen waar het om bidt; en dat het, als het braaf is, een zegen mag verwachten, terwijl het die niet mag verwachten als het stout is. Met zo'n vorming wordt het geloof van het kind weggetrokken van God en komt het te rusten op zijn eigen gedrag — terwijl zijn geloof juist gevormd hoort te worden om te rusten op de God tot Wie het bidt, en uit liefdevolle gehoorzaamheid aan Wie het ernaar streeft goed te zijn.

Als je een kind vertelt dat God hem in staat en bereid is álles te geven waar het om bidt, neemt het kind dat meteen als waarheid aan en bidt om een mooie dag, als het een mooie dag wil. Komt de mooie dag er ook echt, dan wordt het geloof van het kind in het gebed bevestigd. Maar wordt het een stormachtige dag, dan raakt het kind in verwarring, en er sluipt al snel twijfel in: of het gebed wel altijd zo krachtig werkt als hem was geleerd. Zo gaat het ook wanneer het kind bidt voor de gezondheid van iemand van wie het houdt, of om een geschenk dat het graag wil krijgen, of om succes in iets waar het zich voor inzet — en de uitkomst dan niet overeenstemt met zijn verzoek.

Maar als je een kind duidelijk uitlegt dat God beter weet wat goed voor ons is dan wijzelf, en dat God, hoewel Hij graag heeft dat we met al onze wensen en al onze zorgen bij Hem komen, het aan Zichzelf houdt om te bepalen wat Hij ons precies geven en voor ons doen zal — dan is het kind bereid die uitleg als waarheid aan te nemen. En dan raakt zijn geloof in God niet in het minst aan het wankelen wanneer het merkt dat God ervoor heeft gekozen iets anders te doen dan het in zijn gebed had gevraagd. Aan alle kanten worden kinderen geleerd om te vertrouwen op het gebed in plaats van op God. En het gevolg is dat hun geloof voortdurend klappen krijgt te verduren die er nooit waren geweest als hun geloof gevormd was om op God te rusten in plaats van op het gebed.

Als je een kind vertelt dat God van goede kinderen houdt en niet van stoute kinderen, zal het je geloven. Meent het dan dat het een goed kind is, dan zal het blij zijn dat er een God is die hem waardeert. Maar weet het dat het een stout kind is, dan kan het er juist verdrietig van worden dat er een God in het heelal is die zijn vijand is. Voor zover zo'n vorming zijn natuurlijke werk doet, wordt het kind in dat geval niet gevormd om op God te vertrouwen, maar om te vertrouwen op zijn eigen verdiensten als middel om zich aan te bevelen bij de God die je hem zo verkeerd hebt voorgesteld. Maar als je het kind vertelt dat God liefde is, dat Zijn liefde ongebroken uitgaat naar allen, zelfs naar hen die geen liefde voor Hem hebben — dat God er graag op uit is dat kinderen goed zijn, maar dat Hij hen teder liefheeft, juist terwijl ze nog heel stout zijn — dan zal het kind die grote waarheid dankbaar aannemen. Dan is het eerder bereid in God te geloven en goed te wíllen zijn, omdat de liefdevolle God er graag op uit is dat het goed is. Zo kan het geloof van een kind in God het middel worden om zijn verlangens te wekken en vorm te geven naar het goede.

Om het geloof van een kind in God helderder en concreter te vormen, mag je hem het feit van de Menswording onthullen in heel de rijkdom van zijn diepste betekenis. Een heel jong kind kan de waarheid vatten dat God in Zijn liefde Zijn Zoon in deze wereld heeft gezonden als een klein kind, met de naam Jezus — dat betekent: Verlosser; dat Jezus opgroeide van kind tot man, dat Hij van kleine kinderen hield, dat Hij voor hen gestorven is, dat Hij opstond uit de doden en opvoer naar de hemel; dat Hij nog steeds van kinderen houdt, dat Hij teder over hen waakt, dat Hij klaarstaat om hen in al hun beproevingen en noden te helpen en dat Hij voor eeuwig hun Verlosser wil zijn. Met deze kennis van Jezus als de Vertegenwoordiger van God kan een kind gevormd worden om Jezus te allen tijde te vertrouwen; om zich veilig te voelen in duisternis en gevaar vanwege Zijn nabijheid, Zijn liefde en Zijn kracht; om zeker te zijn van Zijn meeleven en op Hem te rusten als een Verlosser die volkomen toereikend is. Dat een kind tot zulk geloof in staat is, staat eigenlijk niet ter discussie. De enige vraag, als er al een vraag is, is of iemand anders dan een kind tot zulk geloof kán komen. Eén ding is zo zeker als de woorden van Jezus waar zijn, namelijk dit: "Voorwaar, Ik zeg u: wie het Koninkrijk van God niet ontvangt als een kind, zal het beslist niet binnengaan" (Markus 10:15). Met andere woorden: het geloof van een klein kind is een voorbeeld voor gelovigen van elke tijd.

Het vormen van het geloof van een kind is de meest fijnzinnige en belangrijkste taak die op de schouders rust van wie zich aan de opvoeding van kinderen wijdt. Er staat hier meer op het spel voor het welzijn van het kind, en meer hangt hiervan af voor zijn blijdschap en vruchtbaarheid in het leven, dan van welk ander onderdeel van de opvoeding ook. Wie het geloof van een kind op de juiste wijze wil vormen, heeft wijsheid nodig, en nog veel meer: hij heeft zelf dat geloof nodig waarin hij het kind dat aan hem is toevertrouwd, juist wil vormen. Een ouder moet er in het bijzonder op letten dat hij de liefdevolle neigingen van het geloof van een kind niet onnodig afremt of belemmert. Het is immers onze Heere Zelf die gezegd heeft: "Maar wie een van deze kleinen, die in Mij geloven, doet struikelen, het zou beter voor hem geweest zijn dat een molensteen aan zijn hals gehangen was en hij in de diepte van de zee gezonken was" (Mattheüs 18:6).

Hoofdstuk 15Een kind leren de rustdag te houden

Voor kinderen is elke dag van de week een dag van de Heere. Maar één dag in de week is op een bijzondere manier de dag van de Heere — voor kinderen net zo goed als voor volwassenen. Hoe leer je een kind die dag wijs en trouw te houden? Veel Christelijke ouders worstelen met die vraag. En meestal geldt: hoe oprechter en liefdevoller een ouder is, hoe meer hij op Christus lijkt, des te groter het raadsel. Het probleem is namelijk niet zozeer hoe je een kind zover krijgt dat het de rustdag houdt. Het is veel meer de vraag wat het eigenlijk betekent dat een kind die dag houdt.

Als het er alleen om ging om een kind te dwingen tot vaste, strenge regels voor de rustdag, dan zou elke gezonde en vastberaden ouder daar wel raad mee weten — met een streng gezicht, een stok en een donkere kast. Maar dat is niet het punt. Het gaat erom dat je het kind zover krijgt dat het op Gods bijzondere dag van harte God dient. En daarvoor heb je hele andere eigenschappen nodig dan strengheid, en hele andere middelen dan een stok en een kast. Daarom moet je éérst zelf goed begrijpen wat een wijze en goede rustdag inhoudt. Anders kun je een kind die dag ook niet wijs en goed leren houden.

Liefde moet de basis zijn van alle dienst aan God die Hem welgevallig is. Een gehoorzaamheid aan Gods geboden die slaafs is en met tegenzin gebeurt, zal Gods goedkeuring missen. De rustdag is een teken van het verbond van liefde tussen God en Zijn volk. Daarom hoort die dag in ere te worden gehouden, herinnerd te worden, en heilig geacht te worden. Eén dag op de zeven moet je inruimen voor liefdevolle gedachten aan God, voor liefdevolle rust van je eigen werk en vermaak en voor een liefdevolle aanbidding van God. Op die dag past, meer dan op andere dagen, deze gedachte van Gods kinderen:

"Dit is de dag die de HEERE gemaakt heeft, laten wij op deze dag ons verheugen en verblijd zijn." (Psalm 118:24)

Hoe leer je kinderen om die dag met vreugde te houden? Hoe leer je ze er met blijdschap naar uit te kijken, en er met dankbaarheid op terug te kijken? Voor doordachte en bedachtzame Christelijke ouders is dat een veel belangrijker vraag dan: hoe pas ik het gedrag aan van mijn kinderen aan de traditionele regels van de manier waarop de rustdag gehouden wordt? Het is een groot kwaad om de rustdag in de opvoeding helemaal te negeren. Maar nog erger is het om kinderen op te voeden alsof de dag van de Heere een dag van vervelende dwang is, in plaats van een dag van vreugde.

Op andere dagen heeft een kind heel andere bezigheden dan zijn ouders. Zo zou ook op de dag van de Heere zijn bezigheid anders moeten zijn dan die van zijn ouders. Het zou wreed zijn om uitgerekend op die dag van een kind te eisen dat het precies hetzelfde doet als zijn ouders. Dan maak je juist deze dag voor een kind tot een dag van inspanning en ongemak — meer dan welke andere dag ook. Voor zowel ouder als kind moet de dag van de Heere een dag van rust en aanbidding zijn. Maar voor allebei geldt: alleen niets doen is geen rust. En een zware bijbelstudie of stilzitten in de kerk is op zichzelf ook nog geen aanbidding. Rust krijg je door verandering van bezigheid. En aanbidding doe je door je gedachten op God te richten. De praktische vraag is dus: hoe help je kinderen om op deze dag tot verfrissende rust te komen, en tot vreugdevolle aanbidding?

Een kind brengen tot een liefdevolle en eerbiedige manier om de rustdag te houden — dat is een kwestie van opvoeding. En die opvoeding moet vroeg beginnen. Heel vroeg. En ze moet doorgaan, heel zijn jeugd lang. Lang voordat een kind kan begrijpen wat het bijzondere is van de rustdag — of waarom hij op een eigen manier gehouden moet worden — kun je hem leren ervaren dat één dag in de zeven anders is dan de andere zes. Dat de toon van die dag hoger ligt en dat de geest blijer is. Dat de stemming stiller is en de sfeer eerbiediger. Dit zou elk kind in een Christelijk gezin gegeven moeten worden, vanaf het allereerste begin van de opvoeding tot het einde toe. Zelfs een hond, een paard of een os leert iets van de voorrechten en genoegens van die dag op prijs te stellen. En een baby op de arm kan in wat er gebeurt en gevoeld wordt, net zo goed een indruk van waarheid opnemen als zo'n dier. Maar of dat ook gebeurt, hangt helemaal af van de mensen die hem grootbrengen.

Een veelvoorkomende oorzaak van problemen op dit punt is dat de opvoeding niet vroeg genoeg begint. Een kind mag maandenlang, soms jarenlang, zijn gang gaan zonder dat hem ook maar iets duidelijk wordt gemaakt over het verschil tussen de dag van de Heere en de andere dagen van de week. En als er voor het eerst geprobeerd wordt om hem dat verschil te laten zien, zit hij al vast in gewoonten die dat besef in de weg staan. Wat er dan nieuw van hem gevraagd wordt, breekt onaangenaam in op zijn vertrouwde kinderbezigheden. Maar het zou andersom moeten zijn. Een kind zou al in zijn allereerste levensbesef moeten merken dat er een dag is met meer licht, meer vreugde en meer vrede dan de andere dagen — al thuis op de babykamer. Zijn vroegste gewoonten zouden in de lijn van zo'n onderscheid moeten liggen. En het kán ook zo.

Het is aan de ouders om dat onderscheid duidelijk te maken — de dag van de Heere als de dag der dagen, in de gedachten van het kind. Het kind mag op die dag anders gekleed worden, anders gewassen, anders verzorgd dan op een andere dag. Een minder leuk onderdeel van zijn ochtendritueel of dagindeling kan op die dag worden overgeslagen, om de dag te markeren. Er kan een mooier liedje voor hem gezongen worden. Er kan iets vrolijkers in zijn zicht uitgestald worden. Of hij krijgt een bijzondere gunst die een speciale vreugde aan die dag verbindt — vergeleken met de dagen ervóór en erna. Zodra het kind oud genoeg is om een rammelaar vast te pakken of met een speeltje te spelen, moet er verschil zijn tussen zijn zondagse rammelaar of speeltje en zijn doordeweekse genoegens. Op de één of andere manier moet de dag van de Heere voor hem de mooiste herinnering zijn om op terug te kijken, en het liefste vooruitzicht om naar uit te kijken. Op deze manier leer je hem om van die dag te genieten, zelfs voordat hij weet waarom die dag voor hem een vreugde is. Een kind is goed op weg in een wijze opvoeding wanneer het tot dit punt is meegenomen.

Als de verjaardag van een kind eraan komt, zal een liefhebbende ouder zijn ouderliefde extra benadrukken en zichtbaar maken — die liefde die deze tijd voor het kind tot een tijd van blijdschap en vreugde moet maken. Het kind krijgt dan bijzondere geschenken of bijzondere gunsten, zodat het elk volgend jaar zijn verjaardag met blijdschap zal verwelkomen. Zo zorgt de Christelijke ouder er ook voor dat het kind, als Kerst aanbreekt, reden heeft tot vreugde in alles wat die dag meebrengt. Niet omdat de ouders op andere momenten geen liefde hebben. Maar wel om het kind, op deze bijzondere dagen, een nieuwe herinnering te geven aan de liefde die heel het jaar door onveranderlijk is. Zo zou het ook moeten zijn met de dag van de Heere. Bij elke nieuwe rustdag mag duidelijk en helder zichtbaar worden hoe groot Gods liefde is — een liefde die altijd dezelfde is. Zoals ouders kleine geschenken bewaren als verrassing voor de verjaardag en voor Kerst, zo zouden ze het ook zo moeten plannen dat elke nieuwe dag van de Heere een betere, blijere dag wordt dan welke andere dag van de week ook. En om dát te bereiken kun je de leukste dingen voor het kind beter bewaren tot dán. Zo til je de vreugden van die dag ver boven het beste van de doordeweekse dagen uit.

Het is gebruikelijk om de mooiste kleren van een kind te bewaren voor de dag van de Heere. Net zo goed zou het gewoonte kunnen zijn om het mooiste speelgoed, de mooiste platen, de mooiste boeken en de leukste bezigheden te bewaren voor diezelfde dag der dagen. In menig goed georganiseerd Christelijk gezin is dit de gewoonte, en de voordelen zijn daar duidelijk te zien.

De sabbatskast — of het sabbatslaatje of het rustdagkastje — zou in elk Christelijk gezin een schatkamer vol genoegens moeten zijn. Alleen te openen op de dag van de Heere. En altijd extra vreugde brengend op het moment dat hij voor de ogen van de kinderen open gaat. In zo'n schatkamer kunnen helder gekleurde platen liggen van Bijbeltaferelen. Zondagsschoolblaadjes. Boeken met verhalen die meer dan andere geschikt zijn om op de rustdag te lezen. Legpuzzelkaarten van de Bijbelse landen, of legpuzzels met Bijbelteksten, met het Onze Vader, of met de Apostolische Geloofsbelijdenis. Modellen van de tabernakel of van de ark van Noach met zijn bewoners. Wat er ook in zit, het moet er resoluut in blijven op alle andere dagen. Hoe groot het verlangen van de kinderen tussen twee rustdagen in ook is naar de inhoud — het moet voor hen onmogelijk zijn er ook maar één blik in te werpen totdat de dag der dagen weer is aangebroken. Het gebruik van deze dingen moet in de gedachten van de kinderen onlosmakelijk verbonden raken met de dag van de Heere en de voorrechten ervan. Zo helpt het om van die dag een verrukking te maken — een dag waarop God Zijn allermooiste gaven schenkt aan hen die God liefhebben en die Hem liefhebben. Op die manier kunnen zelfs de spelletjes en ontspanningen van de kinderen voor hen net zo werkelijk een middel tot rust en aanbidding zijn als bijbelstudie en het lesgeven op de zondagsschool dat zijn voor hun ouders.

Zelfs voor de allerkleinsten kan een vleugje rustdagvreugde liggen in een stukje rustdagsnoep of een plak rustdagcake — van een soort die ze op geen andere dag mogen. Sommige kleintjes mogen thuis niet zomaar snoep, maar krijgen elke rustdag na de zondagsschool een lekker stukje bij hun oma. En er zijn volwassenen die zich met plezier herinneren hoe ze als heel kleine kinderen samen een rustdagvisite mochten nadoen in hun gelukkige thuis — met een tafel gedekt met piepkleine schaaltjes en bordjes die er aantrekkelijk uitzagen, en die ze nooit zagen behalve op zondag. Anderen herinneren zich met wat een vreugde ze, vanaf een bepaalde leeftijd, op de rustdag bij het theedrinken aan tafel mochten zitten — terwijl ze op andere dagen vóór die tijd al naar bed moesten.

Als de dag van de Heere op zo'n manier voor kinderen tot een dag van bijzondere vreugde wordt gemaakt, en als ze — wanneer ze tot de jaren van verstand komen — begrijpen dat dit zo is omdát die dag op een bijzondere manier de dag van de Heere is, dan winnen ze daar iets mee. Iets bij Gods plan met de rustdag: een plan tot welzijn van de mens, in liefdevolle dienst aan de liefdevolle God. Maar als de eerste indrukken in hun hoofd over deze dag der dagen heel anders zijn — een dag van strenge verboden, van saaiheid en ongemak — dan wordt in hun gedachten die dag oneer aangedaan. En Hij van Wie het de dag is, krijgt evenmin de eer. Voor dat gevolg zijn natuurlijk de onverstandige ouders verantwoordelijk.

Naarmate kinderen ouder worden en de geestelijke betekenis, voorrechten en mogelijkheden van de rustdag vollediger kunnen begrijpen, hebben ze méér hulp van hun ouders nodig — niet minder, maar méér — om de dag wijs te kunnen gebruiken en de grootste vrucht ervan te plukken. Het uur van de huisgodsdienst zou op de dag van de Heere voller en rijker moeten zijn dan op welke andere dag van de week ook. De onderdelen ervan zouden uitgebreider en gevarieerder moeten zijn. Op dat uur, of op een ander uur, zou de zondagsschoolles van die week samen met ouders en kinderen besproken en bestudeerd moeten worden.

Er zijn gezinnen waar de kinderen een eigen zondagsschool hebben, op een geschikt moment, in de huiskamer, geleid door vader of moeder of door een oudere broer of zus, met behulp van kaarten en een schoolbord of schrijfbordjes. In andere gezinnen leidt de vader 's avonds vroeg een kinderdienst en leest een korte preek voor uit één van de vele preekbundels voor kinderen die er zijn. Welk plan ook gevolgd wordt — elk van de kinderen zou een aandeel moeten hebben. Niet alleen in het zingen en lezen, maar ook in het stellen en beantwoorden van vragen.

Naast zulke formele oefeningen kan een van de kinderen aan de jongere kinderen een boek met Bijbelplaten of Bijbelkaarten laten zien en uitleggen. Of een groepje kan uit recente lessen Bijbelse plaatsen of personen opzoeken en die alfabetisch op schrijfbordjes of stukjes papier rangschikken, terwijl een ander groepje zich verdiept in een van de vele Bijbelraadsels of bijzondere Bijbelvragen die voor dit doel zo overvloedig worden uitgegeven. Variatie in werkvormen is van week tot week wenselijk — en variatie kán ook.

Het zingen van geschikte en aantrekkelijke liederen van vreugde en lof krijgt op de dag van de Heere natuurlijk een grotere plaats — tijdens de huisgodsdienst en op andere uren van de dag en avond — dan op andere dagen. En ouders zouden op deze dag tijd moeten vinden om hun kinderen voor te lezen, of hun verhalen te vertellen die bij hen passen — én om vertrouwelijk met hen te praten. Voor deze manier van opvoeden bestaat geen bevredigende vervanging. Het kost natuurlijk tijd. En het vraagt moed, vastberadenheid, zelfverloochening en geloof. Maar het is meer waard dan alles wat het kost.

Dit alles staat los van de vraag over de aanwezigheid en plichten van de kleintjes op de zondagsschool of in de openbare eredienst. Wanneer een kind oud genoeg is om met inzicht aan de zondagsschool deel te nemen, zou het geholpen moeten worden om die bijeenkomsten als bron van heilige vreugde te beleven. En wanneer hij later oud genoeg is om bij de gewone eredienst aanwezig te zijn zonder te erg vermoeid te raken, is het de plicht van de ouders om die plek voor hem tot een plek van blijdschap te maken — zo vaak als hij er is. Niet vermoeidheid, maar rust past bij de heiligste eredienst van de dag van de Heere. Niet diepere schaduw, maar helderder zonlicht past bij die heilige uren.

De geest van de hele dag zou een eerbiedige geest moeten zijn. Maar ouders moeten begrijpen: ware eerbied laat zich beter zien in blijdschap dan in somberheid. Waar kinderen de dag van de Heere als somber beleven, is duidelijk dat de ouders er niet in geslaagd zijn hun kinderen op te voeden om die dag te heiligen. Het lukt hun niet om hun kinderen te leren dat die dag op een bijzondere manier toegewijd is aan de liefde van hun liefdevolle Vader in de hemel. Of het nu thuis is, op de zondagsschool of in een andere kerkdienst — de kinderen moeten geholpen worden om te beseffen dat het een dag van helderheid en blijdschap is. De dag verschilt weliswaar in bezigheden en genoegens van alle andere dagen, maar hij is de beste van allemaal. Toen een jongetje uit zo'n gezin een van zijn vriendjes op zondag hoorde zeggen dat hij wilde dat het alweer maandag was, zei hij met onmiskenbare hartelijkheid: "Hè! Vind jij de zondag dan niet leuk? Ik vind het de leukste dag van allemaal." En zo zou het moeten zijn voor elk jongetje en elk meisje in een Christelijk gezin.

Het verschil zit niet in de kinderen, maar in de manier waarop ze worden opgevoed. Want in het ene gezin wordt de rustdag door de kleintjes verwelkomd, en in het andere met angst tegemoet gezien. Zo'n verschil zou er niet moeten zijn. Op de één of andere manier — of op één én een andere manier — zouden alle kinderen opgevoed moeten worden om de dag van de Heere te ervaren als een dag van vreugde in de dienst aan de Heere. En ouders zouden ervoor moeten zorgen dat in elk geval hun kinderen op die manier worden opgevoed — wat anderen ook doen. Het kán zo zijn. Het móét zo zijn.

Hoofdstuk 16Een kind begeleiden in zijn vermaak

Vermaak hoort bij kinderen. Een kind heeft het nodig om vermaakt te worden — gewoon omdat het een kind is. Of een volwassene met gemiddeld verstand en een redelijk fatsoenlijk karakter écht vermaak nodig heeft, daar kun je over discussiëren. Hij heeft misschien wel afleiding of ontspanning nodig, binnen redelijke grenzen. Maar dat een kind vermaak nodig heeft, daar valt niet aan te tornen. En als een kind vermaak nodig heeft, dan heeft hij ook begeleiding nodig in welk vermaak hij kiest en hoe hij ermee omgaat.

Hoe vermaak je een kind verstandig en op een manier die werkt? Dat is een praktische vraag voor een verzorger of een liefhebbende ouder. En die vraag begint al heel vroeg. Vanaf het moment dat een baby voor het eerst nieuwsgierig opkijkt naar een bal of een speeltje dat boven zijn handjes hangt, of vanaf het moment dat hij luistert naar een ratel die boven hem rinkelt — helemaal totdat het kind oud genoeg is om zelf te kiezen waarmee hij zich vermaakt en ontspant. Hoe je deze vraag beantwoordt, bepaalt veel voor het karakter en het geluk van je kind. Want vermaak heeft invloed op hoe een kind naar het leven kijkt en wat het belangrijk vindt. En het bepaalt of een kind klaar is voor wat hij later in zijn leven moet doen, of juist niet.

Een kind kan zich op veel verschillende manieren vermaken. Er zijn grote verschillen in wat het is, in welke kant het op gaat, en in welk gezelschap erbij hoort. Verschillen die op het eerste gezicht klein lijken, gaan vaak over wezenlijke dingen — niet alleen over de aanpak, maar ook over de principes erachter. En je moet ze beoordelen op wat ze waarschijnlijk zullen uitwerken, niet op hoe ze er nu aan de oppervlakte uitzien. Sterker nog: zoeken naar het principe achter de aantrekkelijkheid van een bepaald vermaak, en naar de duidelijke richting waarin het invloed heeft — dat is de eerste taak van een ouder die zijn kinderen wijs wil begeleiden in hun vermaak, vanaf het allereerste begin.

De ouders zelf horen het middelpunt te zijn van het gezelschap rond het vermaak van hun kind. Het is per definitie onmogelijk dat ouders het enige gezelschap zijn, of dat ze er altíjd bij zijn. Maar ouders horen op de een of andere manier, op het een of andere moment, zoveel belangstelling te tonen voor het vermaak van elk van hun kinderen, dat het kind voelt: ik sta net zo dicht bij mijn ouders, en mijn ouders betekenen net zoveel voor mij, in dit als in al het andere. Als een kind helemaal geen gezelschap van zijn ouders zou hebben in zijn vermaak, dan zou er een trieste muur worden opgetrokken tussen het kind en zijn ouders — juist in dat gedeelte van zijn leven dat het grootst en aantrekkelijkst is, in een leeftijd waarin hij het meest beïnvloedbaar is.

"Een van de eerste plichten van een echt Christelijke ouder," zegt Bushnell, "is om ruimschoots mee te leven met het spel van zijn kinderen. Speelgoed en spelmateriaal beschikbaar stellen, geschikte vriendjes voor ze uitnodigen, en hun leren dat het bij hun plezier hoort om die vriendjes mee te laten genieten van het spel — in plaats van altijd alleen voor het eigen plezier te spelen. En soms zal de ouder, met een hartelijke belangstelling voor het spel van zijn kinderen, even zijn leeftijd vergeten en helemaal meedoen met hun stoeipartij. Ze zullen van geen ander moment zo genieten als van dat. En het zal het ouderlijk gezag, dat dan even gebogen is, juist zoveel sterker en meer gewaardeerd maken — omdat het zich dichter bij hen heeft gebracht en hun een vollediger blijk van meeleven heeft gegeven."

Een echte moeder zal van nature geneigd zijn om hartelijk mee te leven met het vermaak van haar kind. En ze mag zichzelf moed inspreken: de tijd die ze hieraan geeft, is allerminst verloren tijd. Voor een vader is het vaak moeilijker dan voor de moeder om die tijd vrij te maken of die belangstelling te tonen die deze taak vraagt. Maar hij hoort er op de een of andere manier voor te zorgen dat hij ook van die tijd geniet. Een paar minuten met de kleintjes, als zij 's morgens vroeg in zijn bed mogen kruipen voordat hij op is en daar mogen stoeien — dat doet al veel om hem op een prettige manier te verbinden met hun speeltijd. En een kort moment aan het einde van de dag werkt net zo: dan maakt hij kennis met hun bijzondere bezigheden en laat hij merken dat die veel voor hem betekenen, juist omdat ze veel betekenen voor zijn lieve kinderen.

Geen enkel gezelschap mag bij een kind in zijn vermaak worden toegelaten dat zijn morele besef omlaag haalt of zijn morele smaak bederft. Soms komt een ouder in de verleiding om zijn kinderen toe te laten op een ander deel van het erf, of in de directe buurt, om daar door of met andere kinderen of volwassenen vermaakt te worden — terwijl hij die kinderen om welke andere reden dan ook nooit aan zulke invloeden of in zulke omgeving zou willen blootstellen. Dat is een grote vergissing. Het gezelschap van een kind in de stal of op de straathoek tijdens het spel is meestal net zo krachtig en doordringend als het gezelschap thuis in de woonkamer of de eetkamer — juist omdát het kind tijdens het spel actiever en vrijer is dan op andere momenten. Sterker nog: het gezelschap dat met het vermaak van een kind meekomt, is een van de belangrijkste opvoedkundige krachten op dit gebied.

Vermaak kán en hoort zo te zijn, dat het meehelpt om een kind op te bouwen tot een echte jongen of een echt meisje. Maar het kan ook andersom werken — schadelijk voor de smaak en het karakter van het kind. Zelfs de eenvoudigste vorm van vermaak draagt een van deze twee kanten in zich. Het eerste speelgoed en de eerste spelletjes van een kind kunnen veel bijdragen aan het oefenen van zijn oog, oor, hand, stem en bewegingen. Daar moet je naar kijken en op sturen. Dit is het fundamentele inzicht achter het kleuterschoolsysteem; een ouder die wil leren hoe hij zijn kind in deze richting kan begeleiden in zijn vermaak, kan baat hebben bij het bestuderen van die methoden.

Vooral belangrijk is dat in het vermaak van een kind geen element van toeval zit. Want anders krijgt het kind het idee dat wat hij in zijn leven bereikt en hoe ver hij komt, ergens afhangt van "geluk hebben". Of het nu gaat om spelen met blokken of strootjes, of om een potje balspel of schaken — bij elke beweging die een kind in zijn vermaak doet, hoort het te gelden dat zijn slagen of falen afhangt van zijn vaardigheid of het ontbreken daarvan. Een kind kan voor de rest van zijn leven schade oplopen door de overtuiging dat zijn hoop op succes in de wereld afhangt van die "gelukkige bui" die hij leek te hebben in de geluksspelletjes uit zijn jeugd. En een kind kan zijn leven lang geholpen worden door het karakter dat in hem werd gevormd in de vaardigheidsspelletjes van zijn jeugd. Dit principe werd geïllustreerd toen de Hertog van Wellington wees op het schoolplein van Eton en zei: "Daar werd de slag bij Waterloo gewonnen."

Het vermaak van kinderen mag op zichzelf niet meebrengen dat ze tot 's avonds laat opblijven, of dat hun jonge aard te vroeg wordt opgedreven. Het mag ook niet zo zijn dat het uitgroeit van tijdelijk vermaak tot een blijvende bezigheid — iets dat met de jaren een steeds sterkere greep op het kind krijgt, in plaats van dat het kind eroverheen groeit. En het mag ook niet de weg openen voor een toekomst als beroepsvermaker. Het hoort vermaak te zijn dat het kind naar het gezin tóé trekt, niet ervandaan.

In elk goed geordend gezin hoort het zo te zijn dat een kind thuis méér plezier vindt dan ergens anders. En of dat zo is, hangt voor een groot deel af van het soort vermaak dat thuis voor het kind beschikbaar is. Het is niet genoeg dat er thuis vermaak is. Het moet vermaak zijn dat ergens anders niet net zo goed beleefd kan worden. Menig ouder maakt de fout dat hij zijn kinderen thuis probeert te houden door er vermaak in huis te halen dat juist het verlangen wakker maakt om er voor iets soortgelijks — verser of in meer afwisseling — op uit te trekken. Wijze ouders zorgen dat hun kinderen thuis vermaak hebben dat buiten het huis niet net zo goed te beleven valt.

Een kind kan thuis zo'n "poppenhuis" hebben, zo'n verzameling poppen en poppenmeubeltjes, zo'n "speelkast", zo'n voorraad bouwblokken en mechanisch speelgoed, zo'n kelder of zo'n zolder, dat in geen ander huis te vinden is. Dan is thuis zijn met deze dingen aantrekkelijker dan ergens anders zijn zonder deze dingen. Er kan thuis zo'n belangstelling worden gewekt voor het maken van plakboeken, voor schilderen, voor snoep maken — met alle voorwaarden om er ook echt mee aan de slag te kunnen — dat van huis weggaan op dat punt verlies zou betekenen, in plaats van winst. Zingen en muziek kunnen zo'n centrale plek innemen in het gezinsleven, dat het kind het buitenshuis ook mist. En zo kan het zijn met gezelschapsspelletjes die een mate van kennis en intelligentie vragen die je in andere huizen niet zomaar vindt. Al dit soort vermaak werkt naar het thuis van de kinderen toe, in plaats van ervan af. En daarin ligt hun voordeel. Het is aan de ouders om dit voor hun kinderen te regelen — of de prijs te betalen van het ontbreken ervan.

Kinderen zullen hoe dan ook vermaak hebben — of hun ouders nu het vermaak voor hen kiezen, of dat ouders het aan de kinderen overlaten om zelf te kiezen. Het vermaak van kinderen zal hen óf vooruithelpen óf schade brengen. Aan de ouders is dus de keus: laten ze de kinderen zelf hun vermaak kiezen, met de waarschijnlijkheid dat de kinderen kiezen tot hun eigen schade — of kiezen de ouders behulpzaam vermaak voor hun kinderen, en maken zij dat vermaak aantrekkelijker dan het schadelijke? De uitkomst van deze keuze is belangrijk voor de ouders, en nog veel belangrijker voor de kinderen.

Hoofdstuk 17Een kind opvoeden tot hoffelijkheid

Als iemand niet hoffelijk is naar anderen toe, staat hij in deze wereld op achterstand. Zelfs als hij elke andere goede eigenschap bezit die een mens maar kan hebben, en elke materiële, geestelijke en bovennatuurlijke aanwinst die een mens kan toekomen. En andersom: als iemand zich onderscheidt door uitzonderlijke hoffelijkheid in al zijn omgang met anderen, dan heeft hij in de strijd van het leven al een voorsprong — een voorsprong groter dan alles wat gezondheid, rijkdom en wijsheid hem zonder hoffelijkheid zouden kunnen geven. En toch is hoffelijkheid nooit helemaal een natuurlijke eigenschap. Zij is altijd het gevolg van opvoeding — al zal die opvoeding bij het ene kind veel makkelijker gaan dan bij het andere.

Hoffelijkheid is de uiterlijke uiting van een goede geest tegenover anderen. De basis ervan ligt in een onbaatzuchtige en passende achting voor de rechten en gevoelens van mensen met wie je omgang hebt. Maar hóé je die hoffelijkheid uit, vraagt om wijze studie van mensen die ervaring hebben met hoe het er in de wereld aan toe gaat — en die hun ervaring willen doorgeven aan wie na hen komt. Hoffelijkheid is niet zomaar een oppervlakkig laagje vernis op je manieren, al zal hoffelijkheid zich altijd wel in verzorgde manieren laten zien. Een goede opvoeding, beleefdheid en mooie manieren — het valt allemaal onder de term "hoffelijkheid". Maar dit zijn allemaal uitingen van hoffelijkheid, niet de essentie of de inspiratie ervan. "Een goede opvoeding," zegt iemand, "bestaat uit een veelheid aan kleine offers." "Echte beleefdheid," zegt een ander, "is de geest van welwillendheid die zich op een verfijnde manier laat zien. Het is de uitdrukking van welgezindheid en vriendelijkheid." Mooie manieren, zegt De Quincey, bestaan "uit twee hoofdtrekken: ten eerste eerbied voor anderen, en ten tweede zelfrespect."

Een hoffelijk mens moet het zeker niet aan zelfrespect ontbreken, maar wél aan drang om zichzelf op de voorgrond te plaatsen. Zijn zelfrespect blijkt uit zijn besef van verantwoordelijkheid voor het welzijn van anderen. En zijn onbaatzuchtige belangstelling voor anderen zorgt ervoor dat hij in zijn poging om die verantwoordelijkheid waar te maken, alle gedachten aan zichzelf vergeet. Zijn hoffelijkheid zal blijken uit wat hij bereid is voor anderen te doen, niet uit wat hij van anderen lijkt te verwachten.

Een aantrekkelijk uiterlijk, een sierlijke houding, smaakvolle kleding, elegante manieren en zorgvuldigheid in woord en toon — dat alles kan ook bestaan waar geen echte hoffelijkheid is. Sterker nog: juist het verlangen om hoffelijk gevónden te worden, om respect af te dwingen en zo voordelig mogelijk over te komen, kan ervoor zorgen dat iemand juist een gebrek aan hoffelijkheid laat zien, geen respect afdwingt en allesbehalve voordelig overkomt. Aan de andere kant zijn er bijvoorbeeld vrouwen die qua gezicht en gestalte weinig aantrekkelijks hebben, die weinig om kleding geven, die zich niet druk maken om manieren — en die toch in al hun omgang zo onbaatzuchtig aan anderen denken, dat iedereen die hen kent zegt: "Wat een heerlijk mens." Als zij visite ontvangen of zelf op visite gaan, hebben ze totaal geen gedachte aan zichzelf — niet aan hun uiterlijk, hun manier van spreken, of de indruk die ze op anderen maken. Op zo'n moment zijn ze volkomen gericht op degene met wie ze in gesprek zijn. Ze vragen en luisteren met enthousiaste belangstelling; ze zeggen vriendelijke dingen omdat ze vriendelijk meevóélen; ze vermijden onaangename onderwerpen, en brengen onderwerpen ter sprake die alleen maar welkom kunnen zijn. Doordat zij zichzelf uit het zicht houden, winnen ze respect, bewondering en genegenheid — meer dan ze ooit zouden durven hopen. En menig man laat een vergelijkbare zelfvergetelheid zien in zijn hoffelijke belangstelling voor anderen, en oogst aan alle kanten liefdevolle erkenning voor die hoffelijkheid. Maar echte hoffelijkheid is bij geen van beide geslachten mogelijk zonder dat het ik praktisch uit het zicht is.

Bij het opvoeden van een kind tot hoffelijkheid heeft het weinig zin om te zeggen: "Vergeet jezelf." Maar het heeft wél zin om te zeggen: "Denk aan anderen." Hoe meer iemand probeert zichzelf te vergeten, hoe zekerder hij juist aan zichzelf gaat denken. Sterker nog: vaak is het juist die poging om zichzelf te vergeten, waardoor iemand pijnlijk verlegen wordt en bedremmeld lijkt. Maar als een kind aan anderen denkt, dan gaan zijn gedachten vanzelf weg van zichzelf — en zelfvergetelheid is dan eerder een gevolg dan een oorzaak van zijn handelen.

Tegen een jongere zeggen dat hij een volle kamer moet binnenkomen zonder enige verlegenheid of zonder aan zichzelf te denken, is een drempel opwerpen voor zelfvertrouwen via zelfvergetelheid. Maar diezelfde jongere een volle kamer in sturen met een belangrijk bericht voor iemand die er al is — dat zorgt ervoor dat hij zichzelf vergeet, doordat hij vol is van gedachten aan een ander. Dit verschil in opvoedmethode moet je in al je pogingen om kinderen tot hoffelijkheid op te voeden, in gedachten houden.

Om hoffelijk te zijn, moet een kind ervoor zorgen dat hij anderen de eerbied geeft die hen toekomt — in zijn gewone groeten en begroetingen, en in zijn dankbetuiging voor elke vriendelijkheid of aandacht die hij krijgt. Tot zover gaan de meeste ouders die hier überhaupt over nadenken wel. Maar echte hoffelijkheid omvat nog veel meer dan dit, en een kind moet daarop worden opgevoed.

Menig jongen weet keurig de ouderen te groeten op straat of thuis, en vergeet nooit te bedanken voor een bijzondere gunst die hij heeft gekregen — en toch ontbreekt het hem ernstig aan hoffelijkheid in zijn gewone omgang met anderen. Want hij is niet opgevoed om onbaatzuchtige belangstelling voor wie hij ontmoet te vóélen en te láten zien. Zo'n jongen praat liever over zichzelf en over wat hém persoonlijk interesseert, dan dat hij ontdekt waar de ander belangstelling voor heeft, om dáár belangstelling voor op te brengen — of om die belangstelling te tonen, als die er al is. En als hij om de een of andere reden niet vrijuit kan praten over wat hem direct bezighoudt, weet hij vaak geen gespreksonderwerp te vinden en wordt hij algauw onhandig en verlegen. Zo'n jongen kan dus volkomen volgens de regels van de etiquette handelen, en tóch voortdurend zijn gebrek aan hoffelijkheid laten zien.

Ouders moeten met dit risico bij hun kind rekening houden in zijn opvoeding, en het tegengaan met wijze raad en met opmerkzame vragen. Als een kind een vriendje thuis op bezoek heeft, moet hij geleerd worden dat het zijn eerste taak is om uit te zoeken waar dat vriendje plezier in heeft — en om voor die gelegenheid zijn eigen woorden en gedrag op die maatstaf af te stemmen. Als een kind ergens anders op bezoek gaat, moet hem van tevoren verteld worden dat het zijn taak is om met de mensen die hij daar ontmoet, mee te doen in hun bezigheden en hun plezier — en om hartelijk te laten merken dat hij geniet van wat hen plezier doet. Als hij thuiskomt van een bezoek bij een ander gezin, moet hem gevraagd worden wat hij daar interessant vond en wat hij daar daarover gezegd heeft. Hij moet geprezen of bijgestuurd worden naar de mate waarin hij hoffelijk was, of het op dit punt liet afweten. En als hij in gesprek is geweest met iemand die ouder is — thuis of ergens anders — dan moeten de ouders nagaan in hoeverre hij hoffelijkheid heeft gemist door zichzelf te veel op de voorgrond te plaatsen, of in hoeverre hij hoffelijkheid heeft getoond door belangstelling te hebben (en die te laten merken) voor wat zijn meerdere tegen hem zei of voor hem deed. Op zo'n moment hoort er vriendelijk commentaar van de ouders te komen op hoe hij het deed.

Als een kind zich tegenover een ander — leeftijdsgenoot of oudere — niet hoffelijk heeft gedragen, moet hem worden geleerd om openhartig en duidelijk uit te spreken dat het hem spijt, en dat hij vraagt om vergeving voor zijn fout. Echte hoffelijkheid houdt in dat je bereid bent je te verontschuldigen bij élk falen — opzettelijk of onopzettelijk — om iets te zeggen of te doen wat had gemoeten. En de gewoonte van openlijk verontschuldigen leert een kind alleen door er zorgvuldig op opgevoed te worden. Wie zelfs bij de minste aanleiding terugschrikt voor een verontschuldiging, ontbreekt het droevig genoeg aan de geest van hoffelijkheid. Want naarmate iemand attent en oplettend is voor de gevoelens van een ander, zal hij ook verlangen om uit te spreken dat het hem spijt als zijn doen of laten een ander ongemak heeft bezorgd.

Dit alles is natuurlijk inspannend voor een kind, en veeleisend voor een ouder. Maar het is duidelijk in het voordeel van allebei. Als een kind een gebrek aan hoffelijkheid laat zien, krijgen de ouders daar tot dat moment de schuld van: ze zouden het in zijn opvoeding hebben laten afweten. Maar als een kind niet als kind tot hoffelijkheid wordt opgevoed, blijft het zijn leven lang nadeel ondervinden van dat gemis. Als hij er niet aan gewend is om anderen op de eerste plaats in zijn gedachten te zetten zolang hij bij hen is, en om openlijk te laten merken hoeveel belangstelling hij echt voor hen heeft, dan kan hij niet vrij en onbevangen in gesprek zijn met wie hij ook ontmoet. Maar als hij wijs en zorgvuldig op dit punt is opgevoed, dan zal hij voor anderen net zo aangenaam zijn als hij voor hen hoffelijk is — en evenveel vreugde ontvangen als hij geeft, dankzij zijn hoffelijkheid in zijn omgang met iedereen die hij ontmoet.

Persoonlijke verlegenheid in het gezelschap van anderen, en een gebrek aan vrijheid om belangstelling voor anderen te tonen — dat is meestal het gevolg van een te grote gerichtheid op je eigen belangen of uiterlijk, en van een gebrek aan een zelfvergeten belangstelling voor de woorden, manieren en behoeften van wie je ontmoet. De zekerste bescherming van je kinderen tegen deze ongelukkige eigenschappen, is door hen wijs op te voeden om belangstelling voor anderen te hebben en die belangstelling te uíten, wanneer ze met anderen omgaan — thuis of buitenshuis. Zo zullen ze hoffelijk worden, en hun hoffelijkheid laten zien als vrucht van die opvoeding.

Hoofdstuk 18De leessmaak van een kind vormen

"Lezen is voor de geest wat lichaamsbeweging is voor het lichaam," zegt Addison. "Zoals door het ene de gezondheid wordt bewaard, versterkt en levendig gehouden — zo wordt door het andere de deugd (die de gezondheid van de geest is) in leven gehouden, gekoesterd en bevestigd." En Dr. Johnson voegt eraan toe: "Het fundament van kennis moet door lezen gelegd worden."

Maar er is lezen en er is lezen: er is lezen dat de geest verzwakt en omlaaghaalt, en er is lezen dat hem versterkt en levendig maakt. Er is lezen dat de basis vormt van kennis, en er is lezen dat het verlangen naar kennis bij de lezer juist doet afnemen. Houden van lezen is een aangeleerde smaak, geen aangeboren voorkeur. De gewoonte van het lezen wordt in de kindertijd gevormd. En de smaak van een kind in zijn lezen wordt in de goede of in de verkeerde richting gevormd terwijl hij onder de invloed van zijn ouders staat. Zíj zijn er direct verantwoordelijk voor om die smaak vorm te geven en te ontwikkelen.

Een kind hoort boeken te lezen die helpen om in karakter en in kennis te groeien. En een kind hoort het lezen van die boeken léuk te vinden. Een kind zal graag die boeken lezen waarvan zijn ouders hem leren of toestaan om er plezier in te vinden. Het is de ouder die deze zaak beslist — actief óf door niets te doen. En het is het kind dat de gevolgen draagt van de trouw of het tekortschieten van zijn ouders op dit gebied.

Het is natuurlijk niet zo dat een kind alleen die boeken zou moeten lezen — en daar plezier in mogen hebben — die aan zijn kennis bijdragen of die direct zijn karakter verbeteren. Want net zoals er in zijn lichamelijke opvoeding ruimte is voor ontspanning en plezier, zo is er in zijn lezen ook plaats voor vermaak en voor het luchtigere spel van de verbeelding. Zoals een van de vaders van de Engelse poëzie ons heeft verteld:

"Boeken moeten één van deze vier doelen dienen:
wijsheid, vroomheid, vermaak of nut."

Ook lezen dat alleen op dat moment "vermaakt", heeft een wezenlijk aandeel in het vormen van een karakter dat wijsheid, vroomheid en nuttige kennis omvat. Maar het moet wel duidelijk zijn dat geen enkel kind aan zichzelf overgelaten mag worden om alleen die boeken te lezen waarnaar zijn nog niet gevormde smaak hem van nature trekt. En andere boeken moet hij ook niet als een droge plicht hoeven lezen. Zijn smaak voor leerzame boeken én voor vermakelijke boeken moet door de verstandige en volhardende inspanning van zijn ouders zó ontwikkeld worden, dat hij in de ene soort net zoveel plezier vindt als in de andere.

"Onzin-liedjes" en rijmpjes als "Poesje mauw" moeten niet onderschat worden in wat ze betekenen: ze zijn een manier om kinderen te vermaken én om hen te trekken naar hun eerste leeservaringen. Hun functie hier is net zo echt als die van de speeltjes-ratel in de vorming van het gehoor van een kind, of het springpop-speeltje in de training van zijn oog. Maar deze hulpmiddelen tot vermaak moet je alleen zien als opstapjes naar iets beters — niet als iets dat op zichzelf al voldoende is. Hetzelfde geldt voor de betere soort sprookjes. Ze voorzien in een behoefte die in de geest van een kind leeft, namelijk de ontwikkeling en oefening van zijn verbeelding. En wie ze nooit gelezen heeft, zal onvermijdelijk iets missen van die aanzet en dat plezier op het terrein van de fantasie waar zij zo rijkelijk in voorzien. Maar het is pas een begín van goed werk op het gebied van het lezen van een kind, wanneer hij ontdekt heeft dat er vermaak in te vinden is, samen met voedsel voor zijn verbeelding en fantasie. En het is aan de ouder om te zorgen dat het werk dat zo begonnen is, niet bij dat begin blijft hangen.

Er is een plek voor fictie in het lezen van een kind. Goede indrukken kunnen op de geest van een kind worden achtergelaten, en zijn gevoelens kunnen in de richting van het goede worden gebogen, door een verhaal dat verzonnen is zonder onwaar te zijn. Zo heeft het gemiddelde zondagsschoolbibliotheekboek zijn plaats in het werk van opvoeding. Maar fictie hoort niet de hoofdmoot te zijn in het lezen van een kind, en invloeden en indrukken kunnen niet de plaats innemen van onderricht en informatie als het gaat om het op de goede manier vullen van de schatkamers van zijn geest. Zelfs als een kind alleen maar de beste religieuze "verhaalboeken" zou lezen die de wereldliteratuur hem te bieden heeft, dan zou dat lezen op zich nog geen bijdrage leveren aan de ontwikkeling van zijn hoogste denkvermogens, of aan de vorming van zijn meest werkelijke man-zijn. Zonder dat hij óók leest wat aan zijn kennis bijdraagt en hem belangstelling geeft voor de gebeurtenissen en personen uit de wereldgeschiedenis, kan een kind het goddelijke gebod om "te groeien in genade en kennis" (2 Petrus 3:18) niet gehoorzamen, en zal hij door dat gemis schade oplopen.

Dat een kind van nature liever een vermakelijk of spannend verhaalboek leest dan een boek met droge feiten, is iedereen bekend. Maar dat is geen reden waarom een kind in zijn lezen zijn eigen, ongestuurde smaak moet volgen — net zo min als hij altijd zou mogen toegeven aan zijn voorkeur op het gebied van eten voor zoete koekjes boven brood met beleg, of voor snoepjes boven vlees en aardappelen. "Een jongeman die aan zichzelf is overgelaten, maakt zijn moeder beschaamd" (Spreuken 29:15) — en brengt schande over zichzelf, op het ene gebied net zo goed als op het andere. En als een ouder bij een kind geen smaak voor goed lezen van allerlei soort kweekt, zal dat kind nooit op zijn best kunnen zijn in de wereld, en kunnen zijn ouders ook nooit zoveel vreugde hebben aan wat hij bereikt als ze anders zouden kunnen hebben.

Een wijze ouder kan zijn kinderen oefenen tot belangstelling voor elk boek waarin hij zou moeten geïnteresseerd zijn. Hij kan in hun geest zo'n smaak ontwikkelen voor boeken over geschiedenis, biografieën, reizen, populaire wetenschap en andere nuttige kennis, dat ze daarin een hoger en méér voldoening gevend plezier vinden dan hun leeftijdsgenoten vinden in spannende of misleidende verhalen vol fictie en fantasie. Voorbeelden van dat dit mogelijk is, zie je overal. Er zijn jongens en meisjes van tien en twaalf jaar oud die hun grootste leesplezier vinden in leerzame feiten, en die het beneden hun waardigheid vinden om tijd te besteden aan het lezen van verzonnen verhaalboeken — religieus of sensationeel. En als meer ouders wijs en trouw waren op dit gebied van opvoeding, zouden er meer kinderen met deze verheven smaak in hun lezen zijn.

Maar het is — al is het iets eenvoudigs — beslist geen gemakkelijke zaak voor een ouder om de smaak van zijn kinderen in hun lezen wijs te ontwikkelen. Om te beginnen moet hij het belang en de omvang van dit werk inzien, en zich er vanaf de jongere jaren van zijn kinderen aan wijden, totdat ze stevig staan in de goede gewoonten die hij hen heeft helpen vormen. Hij moet weten welke boeken zijn kinderen wel én niet zouden moeten lezen. Vervolgens moet hij zich erop richten om de goede boeken voor zijn kinderen aantrekkelijk te maken, terwijl hij die boeken die schadelijk zijn vastberaden buiten hun bereik houdt. Dit alles vraagt tijd, nadenken, geduld, vastberadenheid en doordachte inspanning van zijn kant. Maar het is werk dat zich ver boven zijn hoogste kosten uit terugbetaalt.

Het buiten houden van wat slecht is, is op dit gebied bijzonder belangrijk. Want als een kind eenmaal van de spannende gebeurtenissen in sensationele fictie is gaan houden, is het dubbel moeilijk om hem te winnen voor het houden van verhalen met nuchtere en leerzame feiten. Vandaar dat elke ouder ervoor moet zorgen dat zijn kind geen toegestane omgang heeft met overdreven gekleurde en overdreven aangedikte fictieverhalen die in een gewaad van waarheid worden gepresenteerd — met of zonder een moraal. Of ze nu binnenkomen als boeken uit het huis van de buren, of als kerst- of verjaardagscadeau van een familielid, of vanuit de bibliotheek van de zondagsschool worden meegenomen. Sprookjes mogen er zijn, op hun tijd en op hun manier — als ze als sprookjes worden gelezen, het lezen waard zijn en van de beste in hun soort. Fictie heeft een plek in het lezen van een kind, binnen redelijke grenzen van hoeveelheid en kwaliteit. Maar fantasie noch fictie mag in het lezen van een kind worden toegelaten in een vorm die de geest opzweept of zijn smaak bederft. En voor het beperken van zulk lezen door een kind moet de ouder van dat kind zich altijd verantwoordelijk weten. Er hoeven geen kosten gespaard te worden om het kind te beschermen tegen vergif voor de geest — net zo min als tegen lichamelijk vergif.

Maar slechte boeken bij een kind weghouden is slechts één onderdeel van het werk dat moet gebeuren om de smaak van een kind in zijn lezen te ontwikkelen. Een kind moet ertoe gebracht worden om verstandige belangstelling te krijgen voor boeken die hem waarschijnlijk verder zullen helpen. En die taak vraagt van de ouder vaardigheid en tact, naast geduld en volharding. Goede boeken moeten door de ouder worden opgezocht, en wanneer ze in de hand van het kind worden gelegd, moet dat gebeuren met zulke woorden van aanbeveling en uitleg, dat in het kind het verlangen ontwaakt om de inhoud ervan te leren kennen. Het geslacht, de leeftijd, het karakter en de neigingen van het kind, samen met de omstandigheden en de gezelschappen van het moment, moeten allemaal in gedachten worden gehouden bij het kiezen en aanbieden van het boek of de boeken voor het lezen van een kind. En het rekening houden met deze bijkomstigheden zal zijn uitwerking op de geest van het kind in opvoeding hebben.

Als bijvoorbeeld bevrijdingsdag voor de deur staat, of op de een of andere manier ter sprake komt, dan is dat een goed moment om een kind kort te vertellen over de oorlog, en om hem een boek te geven over kinderen uit die tijd. Wanneer zijn aandacht getrokken wordt door een foto van de Tower of London, dan is hij in een goede stemming om enkele van de meer indrukwekkende verhalen uit de Engelse geschiedenis te lezen. Als hij bij de zee is, of in de bergen, op bezoek, dan kun je hem op iets uit de natuur wijzen — een schelp of een krab, een rots of een boom — als manier om hem te interesseren in een klein boekje over dít of dát facet van natuurlijke historie of over leven in de natuur.

De vraag van een kind over Jeruzalem, of Athene, of Rome kan tot zijn voordeel gebruikt worden door hem te wijzen op het verhaal van de Kinderkruistocht, of op een van de verzamelingen klassieke verhalen in een vorm die bij kinderen past. Een terloopse verwijzing naar Afrika, of India, of de eilanden in de Stille Zuidzee kan de deur openen voor een gesprek met een kind over de zending in die delen van de wereld, en kan gebruikt worden om hem belangstelling te geven voor enkele van de aantrekkelijker boeken over zendingshelden, vroeger en nu. De dagelijkse verwijzingen naar mensen en dingen kunnen — elk van hen, op hun beurt — tot voordeel gebruikt worden, als hulpmiddel om smaak in lezen te ontwikkelen, door een ouder die alert is om zulke kansen te benutten.

Een ouder hoort voortdurend op de uitkijk te staan om boeken aan te bevelen die geschikt zijn om door zijn kind gelezen te worden, en om bij zijn kind belangstelling voor die boeken op te wekken. Het is goed om vooraf met een kind te praten over het onderwerp dat behandeld wordt in een boek dat de ouder wil aanbevelen, en het kind iets te vertellen waardoor het verlangen ontwaakt om er meer over te weten — als voorbereiding op het overhandigen van het boek. Met het kind meelezen, en het kind vragen stellen over wat hij gelezen heeft, zal de belangstelling van het kind voor zijn lezen versterken en zijn leesplezier vergroten.

Zo zal de smaak van een kind in zijn lezen gestaag en doeltreffend in de goede richting worden ontwikkeld door elke ouder die bereid is om het werk te doen dat nodig is, en die in staat is om het wijs te doen. Een kind heeft op dit gebied hulp nodig, en hij verwelkomt die hulp als hem die wordt aangereikt. Wordt die hulp hem gegeven, dan zal hij in het gebruik ervan zowel plezier als winst vinden. Maar gaat hij zonder hulp verder, dan loopt hij het risico om af te dwalen — en daar zijn leven lang onder te lijden.

Hoofdstuk 19De waarde van tafelgesprekken

Naarmate de mens hoger komt op de ladder van het verstand, geeft hij bij zijn dagelijkse maaltijden meer ruimte aan het genot van geest en hart. Wie de tafel alleen ziet als een plek om het lichaam te voeden, staat in zoverre op het niveau van de lagere dieren. Maar wie zijn tijd aan tafel ook wil benutten voor zijn verstand en karakter, en niet alleen voor de behoeften van zijn lichaam, ziet in de eenvoudige bezigheden van het dagelijks leven een waarde die alleen zichtbaar is voor wie met zijn hogere natuur steeds boven het lagere uit probeert te stijgen.

Bij alle neiging tot overdaad in eten en drinken bij de Grieken en Romeinen in de klassieke tijd, waren er zelfs toen al glimpen van een hoger genot aan tafel — door het gesprek met elkaar — dan enkel eten en drinken konden geven. Toen de Volmaakte Mens hier onder de mensen was, liet Hij zien dat je de maaltijd thuis kunt gebruiken om geest en ziel te verrijken; en er zijn geen diepere of kostbaarder waarheden in alles wat onze Heere op aarde geleerd heeft, dan die in Zijn woorden tot hen die met Hem aan de gewone maaltijd zaten te eten en te drinken. Van de "tafelgesprekken" van grote mannen wordt al eeuwenlang erkend dat ze een vrijheid, een eenvoud en een kracht hebben die je in hun woorden bij andere gelegenheden niet vindt.

Er zijn duidelijke redenen waarom het gesprek aan de dagelijkse maaltijd in een gewoon Christelijk gezin een waarde kan hebben die je onder andere omstandigheden niet bereikt. Juist daar is de plek waar alle gezinsleden samen moeten zijn. Hoe druk en hoe verschillend ze op andere momenten ook bezig zijn, wanneer het uur van de gezamenlijke maaltijd is aangebroken, moeten ze allemaal al het andere laten liggen voor die ene taak van eten en drinken; en ze moeten allemaal samenkomen met dat gemeenschappelijke doel. En het ligt ook voor de hand dat wie aan de gezinstafel zijn samengekomen, op dat moment al hun werk achter zich hebben gelaten en daardoor in een toestand van ontspanning en van vriendelijker gevoelens verkeren. Juist dan zijn ze het meest vrij om met elkaar te spreken over dingen die hen allemaal aangaan, in plaats van in gedachten verzonken te blijven bij de eigen taken waar ze zich van afgewend hebben, of waar ze na de maaltijd weer naartoe moeten.

Het is een feit dat wie samen aan een gezinstafel zitten — of ze nu bij het gezin horen of er een tijdje te gast zijn — elkaar leren begrijpen, en in hun gesprek hulp en inspiratie geven en ontvangen op een manier die zonder deze bijzondere gelegenheid niet mogelijk zou zijn. Het is ook een feit dat er maar zelden een gezin is waarvan de leden de waarde van het tafelgesprek ten volle inzien en zo goed mogelijk benutten — als vormend middel voor iedereen die eraan deelneemt of er rechtstreeks door beïnvloed wordt. Toch kan wie zijn kinderen wil opvoeden zoals het hoort, dit belangrijke vormingsmiddel niet negeren zonder hun ernstige en blijvende schade te berokkenen.

Met de gezinsgewoonten zoals die in de Verenigde Staten zijn, is er hier meer gelegenheid dan in het buitenland om kinderen te vormen door middel van het tafelgesprek. In Engeland, en in Europa in het algemeen, zijn jonge kinderen tijdens de maaltijd meestal apart, bij een kindermeisje of oppas, in plaats van aan tafel bij hun ouders. Maar in dit land worden kinderen in de regel al op heel jonge leeftijd aan de gezinstafel gebracht, en mogen ze daar niet alleen zijn wanneer de gezinsleden bijeen zijn, maar ook wanneer er een gast voor een tijdje deel uitmaakt van de huiselijke kring. Daarom is een belangrijk onderdeel van de opvoeding in Amerikaanse gezinnen het tafelgesprek in die gezinnen. Dit onderdeel verschilt sterk van huis tot huis; maar op zijn best is het een van de krachtigste factoren in de verstandelijke en morele vorming van de jeugd.

Vijftig jaar geleden had een heer uit New England — als filantroop, opvoeder en schrijver — een uitzonderlijke kennissenkring onder vooraanstaande mensen op soortgelijke gebieden, in dit land en in het buitenland. Zijn huis was een trefpunt voor hen. Hij had een groot gezin, en al zijn kinderen mochten aan de gezinstafel zijn wanneer die gasten er waren, en ook op andere momenten. Het tafelgesprek in dat huis — tussen de ouders en de gasten, of tussen de ouders en hun kinderen wanneer er geen gasten waren — was op zichzelf al "een brede vorming". Het gaf die kinderen een algemene kennis die ze nauwelijks op een andere manier hadden kunnen krijgen. Het was voor hen een bron van prikkels en inspiratie in talloze richtingen. Nu ze zelf ouders en grootouders zijn, beseffen ze hoeveel ze gewonnen hebben door hun vorming via het tafelgesprek van hun ouderlijk huis; en ze doen wat ze kunnen om de waarde van het tafelgesprek als vormingsmiddel voor de jeugd erkend en benut te krijgen in de huizen die ze leiden of beïnvloeden.

In een ander gezin in New England was de vader een man van stille bedachtzaamheid, die zich normaal gesproken bijzonder terughoudend opstelde tegenover zijn kinderen. Maar aan de gezinstafel liet hij zich, meer dan waar ook, gaan. Ook hij had een groot gezin, en er kwamen vaak gasten over de vloer. Aan de tafel van dat huis werd de grootst mogelijke vrijheid van vragen en van meningen gekweekt. De levendige gesprekken die daar werden gevoerd — tussen vader en moeder en kinderen en gasten — waren in hoge mate leerzaam, gedachteprikkelend en stimulerend. De gezinstafel was eigenlijk het verstandelijke en morele middelpunt van dat huis. Geen plek was zo aantrekkelijk als die. Niemand, jong of oud, verliet die tafel voordat het echt moest; en nu de overgeblevenen van die gelukkige kring wijd verspreid zijn, zal ieder van hen zeggen dat geen enkel vormingsmiddel zoveel voor hem heeft gedaan in zijn jonge jaren als het tafelgesprek van zijn ouderlijk huis.

In één gezin, waar ouders en kinderen genieten van vertrouwelijke en waardevolle tafelgesprekken, is het de gewoonte om elke vraag die zomaar opkomt meteen ter plekke te beantwoorden — over de uitspraak of betekenis van een woord, het jaartal van iemand uit de oude of nieuwe geschiedenis, de ligging van een plaats op de kaart, of wat er verder maar aan tafel ter sprake komt. Als hulp bij die kennis staat er in een hoek van de eetkamer een boekenstandaard, met bovenop een woordenboek, terwijl op de planken eronder een biografisch woordenboek en een geografisch naslagwerk met uitspraak klaarliggen, om bij elke onenigheid of twijfel meteen te kunnen opzoeken.

Aan de ontbijttafel laat de vader in dat huis zijn oog over de ochtendkrant gaan en geeft hij zijn gezin de belangrijkste nieuwspunten die hij de moeite waard vindt voor de gezinskring. De kinderen mogen daar vrij vertellen wat ze op school geleerd hebben, of vragen stellen over dingen die hun leraren of klasgenoten hebben aangekaart. En zo worden de kinderen gevormd tot een verstandige belangstelling voor allerlei onderwerpen die anders ver buiten hun gewone blikveld zouden blijven.

De ene vader had de gewoonte om het mooiste uit zijn ervaring of zijn studie van elke dag te bewaren, om het zijn kinderen aan de gezinstafel op een aantrekkelijke manier voor te leggen, aan het eind van de dag of aan het begin van de volgende. Een andere had de gewoonte om een dag van tevoren een bepaald onderwerp voor het gesprek aan de eettafel te kiezen, zodat de kinderen zich er door nadenken of lezen op konden voorbereiden om mee te praten. Zo kan een bericht in de ochtendkrant een vraag oproepen over Bismarck, of Gladstone, of Parnell, of Henry M. Stanley; en dan zegt de vader: "Laten we die man morgen aan tafel eens bespreken. Zoek alles uit wat je over hem kunt vinden, dan helpen we elkaar om hem beter te leren kennen." Op die manier worden de kinderen gevormd tot een steeds bredere belangstelling voor mensen en zaken in de wereld, en tot manieren van denken en studeren bij hun zoektocht naar kennis.

Er is geen einde aan de manieren waarop je het tafelgesprek kunt inzetten als middel om kinderen te vormen; en er is geen einde aan de invloed van het tafelgesprek in die richting, hoe het ook gevoerd wordt. Sterker nog, je kunt met recht zeggen dat het tafelgesprek net zo goed kinderen vormt wanneer de ouders er helemaal niet aan denken het daarvoor te gebruiken, als wanneer ze het er bewust voor inzetten. Aan elke gezinstafel wordt nu eenmaal gepraat; en wat er aan de gezinstafel gezegd wordt, speelt hoe dan ook een rol in de vorming van een kind, of de ouders het nu willen of niet.

Er zijn vaders van wie het tafelgesprek vooral bestaat uit klagen over hoe er gekookt wordt, of uit kritiek op de manier waarop de moeder het huishouden runt. Er zijn moeders die eerder vragen waar ter wereld hun kinderen toch geleerd hebben om zo te praten en te doen, dan dat ze zich afvragen in welk deel van de wereld op dit moment de belangrijkste archeologische ontdekkingen worden gedaan. En er zijn nog meer vaders en moeders van wie het tafelgesprek volledig tussen hen tweeën blijft, behalve dan dat ze zich af en toe even omdraaien om scherp tegen hun kleintjes te zeggen: "Waarom zijn jullie niet eens stil, kinderen, terwijl vader en moeder praten?" Al dit tafelgesprek heeft zijn invloed op de kinderen. Het brengt hen tot minder respect voor hun ouders, en tot minder belangstelling voor de gezinstafel, behalve als plek om hun gewone honger te stillen. Het is krachtig, ook al is het niet waardevol.

Het tafelgesprek hoort in elk gezin zó te zijn dat het uur van de maaltijd thuis voor alle kinderen een van de aantrekkelijkste én een van de waardevolste uren van de dag wordt. Maar om het tafelgesprek waardevol te maken, moeten ouders iets hebben om aan tafel over te praten, moeten ze daar ook bereid zijn over te praten, en moeten ze hun kinderen liefdevol voor ogen houden terwijl ze hun tafelgesprek voeren.

Hoofdstuk 20Een kind begeleiden in zijn vriendschappen

Een kind kan de kindertijd niet gemakkelijk doorkomen zonder vriendjes, zelfs al zou dat wenselijk zijn. En bovendien is het niet wenselijk dat een kind de kindertijd zonder vriendjes doorkomt, zelfs al zou dat op alle manieren mogelijk zijn. Vriendjes zijn voor een kind een noodzaak, of je de zaak nu bekijkt in het licht van de wereld zoals die is, of in het licht van de wereld zoals die zou moeten zijn. Omdat een kind dus vriendjes zál hebben, en omdat het ze nódig heeft, is het des te belangrijker dat een ouder zich bewust is van het belang om ieder van zijn kinderen te begeleiden bij de keuze van zijn vriendjes, en in zijn omgang met de vriendjes die het zonder te kiezen heeft.

Geen kind kan goed worden opgevoed helemaal op zichzelf, en ook niet uitsluitend door de invloeden die rechtstreeks van bovenaf tot hem komen. Er zijn krachten die een kind vormen doordat ze van opzij op hem inwerken in plaats van van bovenaf; ze bereiken hem via zijn gevoel, in plaats van via zijn natuurlijke verlangen naar kennis. Er zijn lessen die een kind niet zo goed leert van een oudere leraar boven hem als van een jonge leermeester naast hem. Er zijn drijfveren die bij een kind nooit volledig tot hun recht komen wanneer het als kind alleen is, maar die hem vervullen en meenemen wanneer ze op hem inwerken terwijl hij deel uitmaakt van een klein groepje kinderen. Alleen wanneer een kind deze lessen leert van, en deze drijfveren ontvangt met, wijs gekozen en passende vriendjes, kan het er het voordeel van hebben waar het eerlijk gezegd recht op heeft.

Elke oplettende ouder zal getuigen dat zijn kind meer dan eens bij hem is gekomen met een nieuwe belangstelling voor een gedachte of een onderwerp, gewekt door de woorden of het voorbeeld van een jong vriendje — tot verbazing van de ouder, die eerder tevergeefs had geprobeerd juist in die richting belangstelling te wekken. Alles wat de ouder over het onderwerp had gezegd, had geen waarde gehad vergeleken met wat het vriendje van het kind, als een tweede ik, had gezegd of gedaan. En omgekeerd zijn er maar weinig ouders die niet tot hun spijt hebben ontdekt dat hun kind lessen en prikkels heeft opgedaan die lijnrecht ingingen tegen alle ouderlijke raad en bedoelingen, door een korte en betrekkelijk onopgemerkte vriendschap waartegen gewaakt had moeten worden. En dit zijn nog maar voorbeelden van de vormende en meeslepende kracht van de vriendschappen van kinderen. Zo'n kracht mag door geen enkele ouder die het meeste en beste voor de verstandige opvoeding van zijn kind wil doen, worden genegeerd of gering geschat.

Elke nadenkende ouder zal beseffen dat een kind niet geleerd kan worden om onbaatzuchtig rekening te houden met zijn vriendjes; om geduld te hebben en toe te geven aan vriendjes die zwak of ongeduldig of veeleisend zijn; om medeleven te tonen met vriendjes die medeleven nodig hebben, en om liefdevol te zorgen voor vriendjes die zo'n liefdevolle zorg verdienen — tenzij het vriendjes heeft tegenover wie het te allen tijde zo'n goede houding kan oefenen en tonen. En geen ouder zal zeggen, of denken, dat het goed zou zijn voor een kind om deze onderdelen van karaktervorming in zijn ontwikkeling te missen.

Een enig kind is van nature in het nadeel in zijn gezin, juist omdat het een enig kind is. Het mist de lessen die speelkameraadjes thuis hem zouden geven; de prikkels en de inspiratie die het uit hun omgang zou ontvangen; het beroep op zijn betere natuur, en het appel op zijn zelfbeheersing en zelfverloochening, dat van hun behoeften zou uitgaan. Ouders die maar één kind hebben, moeten ervoor zorgen dat dit gemis in zekere mate wordt aangevuld door de omgang met kinderen uit andere gezinnen. Het is namelijk een vergissing voor een ouder om te proberen zijn kind op te voeden zonder de hulp van kindervriendschappen. Geen kind kan zonder die vriendschappen zo bezielend en evenwichtig worden gevormd als mét. Zelfs waar er een stuk of zes of meer kinderen in één gezin zijn, blijft er voor elk kind behoefte aan vriendjes van buiten, van dezelfde leeftijd en met dezelfde behoeften als dat kind; want het is voor niemand mogelijk om tot dezelfde verhouding met een kind te komen als een kind van zijn eigen leeftijd en behoeften.

Omdat de vriendschappen van een kind zo'n grote invloed hebben, is het des te belangrijker dat de ouders ze nauwlettend volgen en zorgvuldig begeleiden. Bij de keuze van een buurt — om te wonen of voor een zomervakantie; bij de keuze van een gewone school; bij de keuze van een zondagsschool, waar de ouders een keuze hebben, behoren de vriendschappen die ze daarmee voor hun kind veiligstellen een belangrijke plaats in te nemen in hun overwegingen. En wanneer de buurt, de gewone school en de zondagsschool eenmaal zijn gekozen, blijft de ouder verantwoordelijk om ervoor te zorgen dat het kind de best beschikbare vriendschappen daar aankweekt en de meest ongewenste vermijdt. Verwaarlozing of onachtzaamheid op dit punt kan het kind voor zijn hele leven schade berokkenen. Aandacht juist hier kan meer voor hem doen dan langs welke andere weg ook mogelijk is.

Het is de plicht van een ouder om te weten wie de vriendjes van zijn kind zijn, en om van ieder van die vriendjes afzonderlijk het karakter, het gedrag en de invloed op zijn kind te kennen. Hier ligt het belangrijkste werk van een ouder als het gaat om het begeleiden en sturen van de vriendschappen van zijn kind. Een ouder moet het vertrouwen van zijn kind hebben om deze kennis te verkrijgen; en een ouder moet zijn kind zijn genegenheid geven om deze kennis verstandig te kunnen gebruiken. Het kan nodig zijn om voor deze vriendjes een open huis te houden, en persoonlijk een open hart en open hand voor hen, net zoals het zeker nodig is om een open oor te houden voor wat het kind vertrouwelijk vertelt over hun woorden en daden, als de ouder alles over hen wil weten wat hij weten moet. Er zijn ouders die dit alles voor en met hun kinderen doen, als een doeltreffend middel om die kinderen in hun vriendschappen te begeleiden. Het is jammer dat er niet meer ouders zijn die bereid zijn dit te doen, gezien alles wat het voor kinderen tot stand kan brengen.

Nu hij de vriendschappen van zijn kind kent, behoort een ouder de waardevolste ervan aan te moedigen en die welke hij niet kan goedkeuren te ontmoedigen. Hij behoort zijn kind te helpen de voordelen van de ene soort en de nadelen van de andere in te zien, en zijn omgang te regelen naar de maatstaven die hem zo worden voorgehouden. Het gaat niet aan dat een ouder de zaken op dit gebied hun eigen gang laat gaan en alle vriendschappen voor zijn kind aanvaardt precies zoals ze toevallig op zijn pad komen. Hij moet zich verantwoordelijk voelen dat zijn kind verstandig kiest, uit de aangeboden vriendjes, wie het behoudt terwijl andere worden losgelaten of vermeden. En het is aan een ouder om ervoor te zorgen dat de vriendschappen van zijn kind van groeiende waarde zijn, voor de vriendjes net zo goed als voor het kind zelf; dat de invloed van zijn kind op juist zijn speelkameraadjes hun ten goede komt, terwijl zijn eigen welzijn wordt bevorderd door hun omgang met hem. De vriendschappen van een kind behoren, net als die van oudere mensen, voor beide partijen voordelig te zijn — juist met de bedoeling om ze dat te laten zijn.

Door de wenselijkheid en het belang van vriendschappen voor zijn kind te erkennen, de best beschikbare veilig te stellen, hun kenmerken en neigingen volledig te leren kennen, te helpen ze te ziften, en te streven naar hun gestage verbetering, kan een ouder werkelijk goed werk doen in het begeleiden van zijn kind in en door zijn vriendschappen. Dit middel tot opvoeding van een kind verwaarlozen zou zijn hele levensloop in gevaar brengen, wat er ook verder voor hem werd gedaan.

Hoofdstuk 21Straf een kind nooit uit boosheid

Boos zijn is niet altijd verkeerd. Een ouder kan boos worden zonder te zondigen. En de meeste ouders wórden ook boos, of dat nu hoort of niet. Kinderen kunnen soms erg uitdagend zijn, en ouders raken soms erg uitgedaagd. Het is ook niet altijd verkeerd om een kind te straffen. Een kind heeft straf soms nodig, en dan kan het de plicht van een ouder zijn om het te straffen. Maar het is altijd verkeerd om een kind te straffen uit boosheid. Hoe groot de noodzaak van straf ook is, een ouder mag een kind nooit straffen zolang hij boos is.

Dit is een regel die, strikt genomen, geen uitzondering kent. En toch wordt waarschijnlijk negen van de tien keer dat ouders hun kinderen straffen, gestraft uit boosheid. Het is een van de dingen die kinderen onterecht moeten ondergaan door het verkeerde gedrag van hun ouders.

Boosheid is heet bloed. Boosheid is hartstocht. Boosheid is op dat moment een emotie die de overhand heeft: ze richt de blik op het ene punt waartegen ze zich keert, en al het andere raakt vergeten. Maar straffen is een rechterlijke daad. Het vraagt om een heldere geest, een koel hoofd en een eerlijke afweging van alle kanten van de zaak. Boosheid gaat niet samen met een eerlijk oordeel. Daarom is niemand in staat om eerlijk te oordelen zolang hij boos is.

Stel dat de boosheid op zich terecht is. Dan kan de aandrang van de boze ouder de goede kant op gaan, en kan de straf die hij wil opleggen passend zijn. Maar diezelfde aandrang kan net zo goed wijzen op een straf die helemaal niet verdiend is. In elk geval is hij op dat moment niet in de gemoedstoestand om te beoordelen of zijn aandrang verstandig is. Het is zijn plicht om te wachten tot hij de zaak rustig kan bekijken, in een ander licht dan waarin zijn verhitte hoofd haar nu ziet. Geen rechter is zijn ambt waard als hij handelt op de ingeving van zijn eerste indruk, zonder de tijd te nemen om te zien wat er voor de andere kant te zeggen is. En geen ouder handelt zoals het hoort als hij meteen tot straf overgaat zolang hij in een boze bui is.

In het gedrag van veel kinderen zit van alles wat tot boosheid prikkelt — zeker bij een ouder met een fel karakter, die snel opvliegt. Een kind is ongehoorzaam op een punt waar het keer op keer op zijn plicht is gewezen; het maakt ruzie met zijn speelkameraadjes of is brutaal tegen wie voor hem zorgt; het is voortdurend prikkelbaar, of het geeft toe aan een aanval van onbeheerste woede; het vernielt roekeloos spullen, of het brengt zichzelf en anderen in gevaar; het grist een speeltje weg bij een klein broertje, of het grijpt zijn moeder in de haren; het gebruikt vuile taal, of het roept dreigementen van wraak; het beantwoordt een aangeboden kus met een klap of een kras. Zulk gedrag zou zelfs een heilige boos maken — laat staan de gemiddelde ouder, die geen heilige is. En dan, terwijl de ouder boos is en straf op zijn plaats lijkt, komt de verleiding om meteen te straffen. Maar aan die verleiding mag je nooit toegeven. En wie er wel aan toegeeft, doet dat niet zonder zonde.

Misschien is er in zo'n geval wel straf nodig. Maar wil die straf echt rechtvaardig zijn — en ook als rechtvaardig worden gezien — dan moet hij goed overwogen zijn. En hij moet zó worden gegeven dat duidelijk is dat hij niet voortkomt uit een opwelling. Een ouder zou nooit een straf moeten geven die hij niet ook zou geven als hij koel en kalm en weloverwogen was, en nadat hij er rustig met het kind over had gepraat, op een moment dat het kind er goed voor openstaat. Of de straf die hem terecht lijkt zolang hij nog boos is, ook de straf is die hij in koelere, kalmere ogenblikken passend zou vinden — dat kun je beter beoordelen nadat je er vanuit beide gemoedstoestanden naar hebt gekeken, dan ervoor.

'Wat?' vroeg een ouder verbaasd, in een gesprek met mij over juist dit onderwerp. 'Zegt u dat ik mijn jongen nooit mag straffen zolang ik boos op hem ben? Maar dan zou ik hem bijna nooit straffen. Het is juist als ik uur na uur op hem zit te wachten — terwijl ik hem keer op keer gezegd heb dat hij 's avonds op tijd binnen moet zijn — dat ik hem flink wil aanpakken zodra hij eindelijk thuiskomt. Als ik dan niets tegen hem zou zeggen, maar het tot de volgende ochtend zou laten rusten, dan zou ik er een nachtje over slapen en al mijn boosheid kwijt zijn, en dan zou hij helemaal niet gestraft worden.' En die vader sprak met die woorden voor heel wat ouders, als het gaat om het straffen van een kind uit boosheid. De straf die het kind krijgt, is het gevolg van de drift van de ouder, niet van zijn rechtsgevoel. En het kind weet dat, of de ouder het nu doorheeft of niet.

Hoeveel draaien om de oren, hoeveel rukken aan de schouders, hoeveel klappen en meppen en vonnissen die kinderen nu van hun ouders krijgen, zouden er nooit komen als de ouders die maar niet gaven zolang ze boos waren, maar wachtten tot ze zelf weer kalm en rustig waren voordat ze besloten of ze het wel of niet zouden doen! Het is voor een ouder beslist niet gemakkelijk om zich in zijn boosheid altijd te beheersen en niet te handelen naar de aandrang die de boosheid hem ingeeft. Maar wie zichzelf niet in de hand heeft, is wel de laatste die anderen in de hand zou moeten nemen. Pas wanneer een ouder zichzelf volledig in de hand heeft, zou hij zijn kind erop mogen aanspreken en als een rechter onderzoeken en behandelen wat het verkeerd heeft gedaan.

Natuurlijk zijn er gevallen waarin ouders meteen moeten ingrijpen om het gedrag van hun kind te stoppen of in toom te houden — of de ouder nu opgewonden is of kalm. Maar in zulke gevallen is dat ingrijpen, hoe krachtig of streng ook, geen straffen maar beschermen. Een kind trekt misschien gedachteloos aan het puntje van het tafelkleed, met de kans dat het al het serviesgoed over zich heen trekt, tot de gloeiend hete theepot aan toe. Of het brengt zichzelf in gevaar door naar een brandende lamp of een open scheermes te grijpen. Dan is er geen tijd te verliezen. Als het kind niet naar een enkel woord luistert, moet je snel en beslist optreden. Een korte tik op de vingers is dan misschien wel het zekerste middel om het voor een ongeluk te behoeden.

Zo kan een dwars kind in een driftbui ook iets willen gooien naar een kostbare spiegel, of naar het hoofd van een speelkameraadje. Dan is er geen moment te verliezen. Boos of niet boos, de ouder moet misschien de opgeheven arm van het kind grijpen om bezit of leven te redden. In zo'n geval is verstandig handelen geboden, hoe de gemoedstoestand van wie ingrijpt ook is. Maar dat is het optreden van een ordebewaarder, niet van een rechter. De ouder neemt op dat moment de plaats in van de agent op straat, niet van de rechter op zijn stoel. De vraag of het kind voor zijn daad gestraft moet worden, komt later. En ook dat moet wachten tot er geen boosheid meer in het hart van de ouder is.

Boosheid, in de zin van vlammende verontwaardiging, kan — zoals al gezegd is — bij gelegenheid een passende uiting van ouderlijk gevoel zijn. Maar dat geldt alleen in die hoogst uitzonderlijke gevallen waarin een kind alle gewone grenzen van wangedrag overschrijdt en zich schuldig maakt aan iets waarvan het zelf weet dat het ontoelaatbaar is. Dr. Bushnell zegt hierover: 'Er zijn af en toe gevallen, bij het schandalige en schokkende wangedrag van een jongen, waarin een uitbarsting nodig is; waarin de vader God het best weerspiegelt door een geweldige uitbarsting van verontwaardigd, gekwetst gevoel, en op slag een wreker wordt, zonder enig overleg of enige voorbereiding.' Maar dit staat helemaal los van de vraag naar straf als straf.

Een kind voelt het verschil tussen straf die uit boosheid wordt gegeven en straf die uit een puur rechterlijke houding wordt gegeven. En het beoordeelt degene die straft daar ook naar. Op een zendingsschool in de stad, vele jaren geleden, zat een wilde groep jongens die er alles aan leek te doen om hun leraren boos te maken en te tarten. Ingrijpen was daar onvermijdelijk, want keer op keer probeerde een jongen een leraar aan te vallen, en er was kracht nodig om de leraren voor ernstig letsel te behoeden. Maar zelfs als die leraren kracht moesten gebruiken, was het de liefde die hen dreef. En de jongens leken dat heel goed te begrijpen.

Maar er kwam een moment dat de jonge leider van die school — die al vaak een leerling met kracht in bedwang had gehouden — zo openlijk voor gek werd gezet, met de grove koppeling van de naam van een lerares aan de zijne om hem belachelijk te maken, dat zijn zelfbeheersing hem even in de steek liet. Dat was duidelijk te merken toen hij de schuldige met ongewone heftigheid beetpakte. Meteen deinsde de jongen verbaasd terug, met de verwijtende uitroep: 'Trumbull, je bent kwaad; en dat is verkeerd.' Die woorden leerden die jonge leider een les die hij nooit meer is vergeten. Ze lieten hem zien dat zijn gezag over die ruwe jongens een morele kracht was, en dat het stond of viel met de macht over zichzelf. Het was hún spel om hem boos te krijgen als ze konden; maar als dat lukte, had hij gefaald, en dat wisten ze. En dat is een les die niet alleen schoolleiders maar ook ouders met winst kunnen leren.

Wanneer een ouder een kind alleen uit liefde straft, zonder door boosheid van streek te zijn, ziet het kind eerder in dat de straf rechtvaardig is, en komt het niet in de verleiding om drift met drift te beantwoorden. Een meisje dat van haar vader te horen had gekregen dat hij haar zou moeten straffen als ze iets bepaalds deed, kwam naar hem toe toen hij thuiskwam en vertelde hem dat ze gedaan had wat verboden was. Hij betreurde dat oprecht. 'Maar u zei, papa, dat u me ervoor zou straffen,' voegde ze eraan toe. 'Ja, lief kind, en ik moet me aan mijn woord houden,' antwoordde hij. Toen trok hij haar liefdevol naar zich toe en legde hij haar precies uit waarom hij haar moest straffen. Met tranen in haar ogen keek ze vol vertrouwen naar hem op en zei: 'U vindt het niet fijn om me te straffen, hè papa?' 'Nee, echt niet, lieverd,' zei hij gemeend. 'Het doet u meer pijn dan mij, hè papa?' vroeg ze meelevend, alsof ze zich meer zorgen maakte om haar vader dan om zichzelf. 'Ja, inderdaad, lief kind,' antwoordde hij teder. En de straf die deze vader gaf en die deze dochter onderging, gaf tussen die twee zelfs geen moment wrijving. Sterker nog, ze bracht hun allebei iets goeds — iets wat een straf uit boosheid, hoe terecht op zichzelf ook, in zo'n geval nooit had kunnen brengen.

In de regel zou een kind alleen gestraft moeten worden voor iets waarvan het op het moment dat het dat deed, wist dat het straf verdiende. Het is voor een ouder net zo onrechtvaardig om pas een straf op een overtreding te zetten nadat die al begaan is, als wanneer een overheid een wet met terugwerkende kracht zou aannemen, waarmee daden worden bestraft die vóór die wet zijn gepleegd. En als een kind, op het moment dat het iets verkeerds doet, begrijpt dat het daarop een vaste straf kan verwachten, dan is er weinig kans dat het zijn ouder onrechtvaardig vindt als die de straf uitvoert. En dan is er zeker geen enkele reden voor de ouder om die straf overhaast te geven zolang hij nog boos is.

Straf die een kind van een boze ouder krijgt, schaadt allebei: de ouder én het kind. De ouder wordt er slechter van dat hij heeft toegegeven aan de verleiding om zijn boosheid op het kind bot te vieren. En het kind wordt geschaad doordat het weet dat zijn ouder verkeerd heeft gedaan. Je kunt een kind leren inzien dat het straf verdient. Maar je hoeft een kind niet te leren dat zijn ouder verkeerd doet als die hem straft uit boosheid — dat voelt het zelf wel aan. Geen ouder zou een kind moeten straffen anders dan met het oog op het welzijn van het kind. En om een kind door straf goed te doen, moet een ouder zich angstvallig onthouden van straffen zolang hij boos is.

Hoofdstuk 22Boos uitvallen tegen een kind is nooit op zijn plaats

Menig vader die zijn kind niet zou slaan, vindt het heel gewoon om boos tegen hem uit te vallen. En een moeder die boos uitvalt, geldt niet altijd als de strengste en onrechtvaardigste van alle moeders. Toch is het, terwijl het soms goed is om een kind te slaan, nooit goed om boos tegen een kind uit te vallen. Boos uitvallen is eigenlijk nooit op zijn plaats — niet in de omgang met een kind, en in geen enkele andere taak in het leven.

Boos uitvallen — van oudsher "kijven" genoemd — betekent: iemand met luid, heftig taalgebruik overvallen en uitschelden. Het woord "kijven" lijkt van oorsprong verwant aan blaffen of janken. Van het allereerste gebruik af heeft het een slechte naam gehad. In het oude recht geldt "een notoire kijfster" als een vorm van openbare overlast, waartegen een geplaagde buurt de hulp van het gezag kan inroepen. Dat is vandaag de dag nog zo, net als vroeger. En het is nu even waar als toen John Skelton het vier eeuwen geleden opschreef:

"Een lasterende tong, een tong die kijft,
sticht meer onheil dan ooit te zeggen blijft."

Boos uitvallen is altijd een uiting van een verkeerde gesteldheid en van een gebrek aan zelfbeheersing. Dat is net zo goed het geval wanneer een lieve moeder boos tegen haar kind uitvalt omdat het met opzet zijn speelgoed kapotmaakt, of omdat het zijn derde broek op één ochtend vuilmaakt door te spelen in de goot waar het niet bij mocht komen, als wanneer de ene marktvrouw op een straathoek de andere staat uit te schelden. In beide gevallen zit de kern ervan in de stortvloed van hete woorden waarmee sterke gevoelens worden geuit — gevoelens die heel natuurlijk zijn, maar die beter in toom gehouden zouden moeten worden. De woorden zelf mogen in de twee gevallen heel verschillend zijn, maar de geest en de manier lijken sterk op elkaar. Het is in het ene geval net zo goed boos uitvallen als in het andere; en boos uitvallen is nooit op zijn plaats.

Als een kind iets verkeerds heeft gedaan, moet er met het kind gepraat worden. Maar geen enkele ouder zou met een kind moeten praten zolang hij niet in een gewone toon kan spreken, met zorgvuldig afgewogen woorden. Als de ouder in de verleiding komt om snel te praten, of om het ene woord na het andere te stapelen zonder ze te wegen, of om zijn opwinding te tonen, dan is zijn eerste taak om zichzelf volledig in de hand te krijgen. Zolang dat niet is gelukt, heeft het geen zin dat de ouder ook maar iets aan opvoeding probeert te doen. Wie zichzelf niet beheerst, verliest op dat moment volledig de macht om anderen te leiden. Dat geldt op het ene terrein net zo goed als op het andere.

Het voortreffelijke boek van meneer Hammond over "het africhten van honden", dat in dit boek al eerder ter sprake kwam, zegt precies op dit punt tegen de hondentrainer: "Je moet volkomen kalm blijven en geen enkel teken van boosheid of ongeduld laten merken; want als je je humeur niet de baas bent, ben jij niet degene die een hond moet africhten." "Sta jezelf onder geen beding toe," zegt deze leermeester, "om tegen je leerling anders te spreken dan op je gewone toon." En omdat hij beseft hoe lastig het is, voegt hij eraan toe: "Oefen een onvermoeibaar geduld; en als je merkt dat de spanning op je zenuwen wat oploopt, laat hem dan meteen met rust en wacht tot je weer volkomen kalm bent voordat je de les hervat." Dat is goede raad voor wie een hond wil africhten — of een kind; want zowel bij het africhten van een hond als bij het opvoeden van een kind is boos uitvallen — luid en opgewonden praten — nooit op zijn plaats.

Wanneer je een kind iets opdraagt of het terechtwijst, geldt: hoe minder woorden en hoe kalmer uitgesproken, hoe beter. Een kind leert al gauw dat boos uitvallen minder betekent dan rustig praten; het vindt zelfs een zekere voldoening in het zwijgend afwachten tot degene die boos uitvalt, de overtollige drift die zich zo uit, heeft afgeblazen. Er zijn inderdaad momenten waarop het nuttig is om méér woorden te gebruiken: om een kind de aard en de gevolgen van zijn misstap uit te leggen, en de redenen waarom het de volgende keer anders moet handelen. Maar zulke woorden moeten altijd zacht worden uitgesproken, met een beheerste ernst. Boos uitvallen — snel uitgesproken verwijten en protest, vol vertoon van sterke gevoelens — is nooit op zijn plaats als middel om een kind op te voeden en te leiden.

De meeste ouders — zelfs de zachtere en liefdevollere — vallen meer of minder vaak boos tegen hun kinderen uit. Een kind kan maar zelden zeggen: "Mijn ouders vallen nooit boos tegen me uit." Menig kind wordt goed opgevoed ondanks dat er boos tegen hem wordt uitgevallen. Menige ouder is een goede ouder, ook al valt hij boos tegen zijn kinderen uit. Maar geen enkel kind is ooit geholpen of gebaat bij het boze uitvallen dat het over zich heen krijgt; en geen enkele ouder helpt zijn kind ooit, of doet het goed, door boos tegen hem uit te vallen. Boos uitvallen is niet altijd verwoestend, maar het is altijd misplaatst.

Als boos uitvallen al enig goed effect heeft, dan is dat effect op degene die boos uitvalt, en niet op degene tegen wie boos wordt uitgevallen. Boos uitvallen is de uitbarsting van een sterk gevoel dat, onder de druk van een prikkel van buitenaf, om de overhand vecht. Het doet nooit goed aan degene tegen wie het gericht is, en evenmin aan wie er van buitenaf naar staan te kijken — hoeveel lichamelijke opluchting het ook mag geven aan wie zich eraan overgeeft. Als boos uitvallen voor een ouder dan toch onvermijdelijk is, laat die ouder zich op slag helemaal alleen opsluiten in een kamer waar hij dat kan doen zonder iemand kwaad te doen. Maar laten we onthouden dat boos uitvallen, als onderdeel van de opvoeding, nooit, nóóit op zijn plaats is.

Hoofdstuk 23Ga teder om met de angsten van een kind

Het beste kind ter wereld kan vol angsten zitten; en een kind dat vol angsten zit, verdient een zorgvuldige aanpak, zodat die angsten niet blijvend de baas over hem worden. Angsten horen bij de aard van een kind, en bij de opvoeding van elk kind moeten we voor ogen houden dat het angsten heeft. Hoe je wijs, vastberaden en teder met de angsten van een kind omgaat, is daarom een van de belangrijke praktische vragen bij het opvoeden van een kind.

Om te beginnen moet duidelijk zijn dat de angsten van een kind geen teken van zwakte zijn. In de regel geldt juist: hoe sterker een kind is in de bouwstenen van een evenwichtig en bewonderenswaardig karakter, hoe meer angsten het zal moeten overwinnen bij het gebruiken van dat karakter. Daarom verdienen de angsten van een kind respect en vragen ze om een tedere behandeling, in plaats van dat ze worden gezien als reden tot spot of strengheid bij wie ze opmerken.

"Angst" is niet hetzelfde als "lafheid". Angst is een scherp besef van gevaren, echt of ingebeeld. Lafheid is de weigering om de gevaren onder ogen te zien die de angst herkent. Angst getuigt van een edele gevoeligheid. Lafheid is het vertoon van een onwaardige zwakte. Angst is een morele eigenschap van de mens. Lafheid is een moreel gebrek. Een kind, of een volwassene, dat helemaal vrij is van lafheid, kan meer angsten hebben dan de grootste lafaard die er bestaat. De een strijdt met succes tegen zijn vele angsten; de ander geeft zich laf over aan de eerste angst die hem overvalt.

Het strekt een kind beslist niet tot eer als er van hem gezegd kan worden: "Hij weet niet wat angst is." Een kind hoort te weten wat angst is. Het is bedroevend onwetend als het dat niet weet. Hetzelfde geldt voor de dapperste man. Niet de soldaat die geen angst kent, maar de soldaat die niet toegeeft aan de angsten die hij voelt, is werkelijk moedig. Zonder een fijn besef en een snel doorzien van de gevaren aan alle kanten zou geen enkele soldaat ten volle oog kunnen hebben voor wat zijn positie eist en wat zijn plicht vraagt; en het is in zekere zin bijzonder waar dat de beste soldaat waarschijnlijk de meest angstige is. Het zijn de Braddocks die "nergens bang voor zijn" die nodeloos in een ramp belanden, terwijl de Washingtons die op tijd angst voelen, klaarstaan om doeltreffend te handelen op het moment van de ramp. Er klinkt iets van deze waarheid door in de woorden van de apostel: "Wie denkt te staan, laat hij oppassen dat hij niet valt" — of, zo zou je kunnen zeggen: laat wie geen angst kent oppassen dat hij niet juist door dat gebrek aan angst tekortschiet.

De angsten van een kind liggen op verschillende niveaus, en daarom moet er ook verschillend mee worden omgegaan. Een kind heeft angsten die redelijk zijn, angsten die zonder nadenken opkomen, en angsten die helemaal ingebeeld zijn: angsten die het gevolg zijn van een denkproces, angsten die los staan van enig nadenken, en angsten die thuishoren in het rijk van de verbeelding. Bij het ene kind komt de ene soort angst sterker naar voren, bij het andere kind een andere soort. Maar in elk kind is er een zekere mate van angst op alle drie deze niveaus.

Een kind dat ooit is gevallen bij een poging om te staan of te lopen, of doordat het te dicht bij de bovenkant van een trap kwam, is geneigd bang te zijn dat het opnieuw zal vallen als het dat nog eens probeert. "Een gebrand kind schuwt het vuur." Dat is een redelijke angst. Verder krijgt een kind al heel vroeg een instinctief terugdeinzen om zich aan een vreemde toe te vertrouwen; het deinst terug voor een naar uitziend persoon of ding; het beeft bij een hard geluid; het is bang door het klapperen van luiken, zelfs als het weet dat de wind dat doet; het is bang voor de donder en de bliksem, los van enige vraag of de bliksemschicht het kwaad kan doen. Dit gaat zonder enig nadenken van zijn kant, ook al is er een grond van werkelijkheid in de oorzaken van zijn angst. En dan weer is een kind bang om alleen in het donker te zijn; of het is bang voor "spoken" en "boze geesten" waarover anderen het hebben verteld. In dat geval is het zijn verbeelding die aan het werk is.

Dat al deze verschillende angsten precies dezelfde behandeling zouden vragen, is natuurlijk een ongerijmdheid. Hoe je met elke soort angst afzonderlijk omgaat, is een belangrijk onderdeel van de vraag waar de ouder voor staat die wijs met de angsten van zijn kinderen wil omgaan.

Een kind zou duidelijk gezond verstand missen als het nooit bang was voor de gevolgen van iets waar het toe geneigd was. Als het geen angst had om te vallen, geen angst voor vuur of water, geen angst voor scherp gereedschap of machines, geen angst voor een rijdend voertuig, zou dat erop wijzen dat er iets mankeert aan zijn vermogen om na te denken. Toch zal niemand ontkennen dat er grote verschillen tussen kinderen bestaan in de mate van hun schrik bij persoonlijk gevaar.

Het ene kind neigt ertoe overdreven voorzichtig te zijn, het andere overdreven waaghalzerig. En dat zelfs het schuwste kind ertoe gebracht kan worden zijn angst voor lichamelijk letsel grotendeels te overwinnen, blijkt wel uit het succes waarmee oorspronkelijke volken hun kinderen leren zwemmen voordat ze kunnen lopen, of leren klimmen zodra ze kunnen staan; en uit het succes van circusdirecteuren die de kinderen van beschaafde ouders tot halsbrekende toeren weten te brengen. Hoe je een kind kunt leren zijn angsten op dit gebied te beheersen, zonder de ruwe minachting voor zijn gevoelens die zulke training door natuurvolken of beroepsatleten maar al te vaak vergezelt, is een punt dat de aandacht van elke wijze ouder verdient.

Omdat deze angsten binnen het bereik van het verstand liggen, horen ze te worden weggenomen langs de weg van het nadenken. Een kind moet niet door slaan, dreigen of bespotten zover gebracht worden dat het zijn angsten overwint, maar veeleer worden aangemoedigd en op weg geholpen om ze te overwinnen, door het te laten zien dat ze overwonnen moeten worden én overwonnen kunnen worden. Zijn angsten zijn hem niet onwaardig; daarom mag het er niet voor gestraft of bespot worden dat het ze heeft. Ook het onder ogen zien en overwinnen van zijn angsten, binnen redelijke grenzen, is een kind waardig; daarom moet het geholpen worden dat in te zien, en moet het vriendelijk bemoedigd worden en meeleven krijgen bij zijn pogingen daartoe.

Menig kind is opgevoed tot een verstandige onbevreesdheid — voor zover het onbevreesd hóórt te zijn — doordat zijn ouders wijs en teder hun best deden om het zijn eigen kracht op dit gebied te laten zien en het aan te zetten die kracht te gebruiken. En menig kind is juist afgehouden van het overwinnen van zijn angsten, doordat het op het verkeerde moment werd bespot omdat het die angsten had. Omdat hij een voorwerp van spot moet zijn terwijl hij worstelt om zijn angsten de baas te worden, , besluit het de worsteling te ontwijken om de spot te ontwijken. Een tedere aanwijzing aan een kind van de verstandiger manier om met zijn angsten om te gaan, is beter dan strengheid aan de ene kant of spot aan de andere.

Angsten die zonder nadenken opkomen, de instinctieve angsten, hebben zowel de slimste als de traagste kinderen gemeen. Ze horen bij de wachters die de mens in zijn aard zijn meegegeven, tot zijn eigen bescherming. Het zou nooit goed zijn als een kind geen onderscheid maakte tussen mensen die het volledig kan vertrouwen en mensen voor wie het moet oppassen of terugdeinzen. Het is goed dat het zich aangetrokken of afgestoten voelt door verschillen in vorm en uitdrukking. Het moet kunnen schrikken van een plotseling geluid, en ontzag kunnen hebben voor de grote krachten van de natuur. Een kind kan met deze instinctieve angsten pas goed omgaan als het hun redelijke grenzen begrijpt en zijn doen en laten verstandig naar dat begrip richt. Het is aan de ouder om zijn kind te leren hoe ver het deze angsten moet overwinnen, en hoe ver ze nog een rol in zijn gedachten mogen spelen. En dat is een proces dat tederheid, geduld en wijsheid vraagt.

Wanneer een kind bang is voor het kreunen van de wind om het huis en voor het rammelen van de luiken op een winternacht, is het niet eerlijk om tegen hem te zeggen: "Ach, onzin! Waar ben je nou bang voor? Dat is niets anders dan de wind." Zo'n opmerking helpt het kind niet; ze schaadt het juist, doordat ze laat doorschemeren dat de ouder niet met hem meeleeft. Maar als de ouder op zo'n moment zegt: "Vind je dat geluid eng? Laat me je vertellen hoe het komt" — en dan vertelt hoe de wind Gods werk doet door ziektekiemen weg te jagen, en hoe hij soms lieflijke muziek maakt op draden die voor hem zijn gespannen om op te spelen — dan kan het kind een nieuwe gedachte over de wind krijgen, en gaan luisteren naar zijn wisselende geluiden op de luiken of door de bomen.

Een goede moeder probeerde de angst van haar jongetje voor de donder te overwinnen door hem eenvoudig te vertellen dat het Gods stem was die uit de hemel sprak; maar dat was nog één stap te ver voor zijn gedachten. De donder zoals hij was, was wat hem dwarszat, waar hij ook vandaan kwam; dus toen de volgende donderslag door de lucht rolde, jammerde het kereltje wanhopig: "Mama, baby houdt niet van Gods stem." En die moeder was te wijs en te teder om haar kind te berispen omdat het nog niet toe was aan die manier van openbaring van boven.

Een al even wijze en tedere vader daarentegen, wiens dochtertje bang was voor de donder, nam zijn kind in zijn armen toen er een onweer woedde, en droeg haar naar buiten, de veranda op, om haar, zoals hij zei, iets heel moois te laten zien. Toen vertelde hij haar dat de wolken luide muziek maakten, en dat het licht altijd uit de wolken flitste voordat de muziek klonk, en hij wilde dat ze op allebei lette: op het licht én op de muziek. Zijn duidelijke geestdrift voor het onderwerp, en zijn zichtbare tederheid voor zijn kind, droegen de kleine weg van haar angsten, naar de wonderen van de natuur boven haar; en al gauw was ze bereid te geloven dat de donder als de stem van God zelf was, waarnaar ze met eerbiedige dankbaarheid kon luisteren. Als er meer van zulke liefdevolle wijsheid werd gebruikt in de omgang van ouders met de angsten van kinderen, zou er overal minder ellende zijn van onoverwonnen kinderangsten.

Maar het moeilijkst te beheersen zijn de angsten die alleen uit de verbeelding voortkomen; en geen enkele andere angst vraagt in de opvoeding om zo'n fijngevoelige, tedere behandeling als deze. Het zijn de gevoeligere kinderen, de fijnst besnaarde kinderen met de meest actieve en krachtige verbeelding, die het sterkst aan deze angsten ten prooi vallen en er beslist het meest onder zullen lijden. Mensen die weinig verbeelding hebben, of die koel en nuchter van aard zijn, kunnen nauwelijks beseffen hoeveel macht deze angsten hebben over wie ze ten volle voelen. Daardoor is het juist deze angst in de geest van een kind die bij ouders in het algemeen het minst de aandacht krijgt die hij verdient — terwijl hij die het hardst nodig heeft.

Omdat deze angsten niet uit het verstand voortkomen, kunnen ze ook niet met het verstand worden weggenomen. Omdat ze uit de verbeelding komen, moet de verbeelding worden ingezet om ze de baas te worden. Het is niet genoeg om deze angsten onredelijk en dwaas te noemen. Ze zijn, in hun eigen rijk, een werkelijkheid, en ze moeten ook zo worden aangepakt. Kinderen lijden er het scherpst onder, maar ze groeien er niet altijd overheen als ze volwassen zijn. Van een predikant die de helft van zijn leven al achter zich had, werd gehoord dat hij tot op de dag van vandaag nooit in zijn eentje, laat op de avond, de keldertrap op kon komen nadat hij het vuur van de kachel voor de nacht had afgedekt, zonder de onredelijke angst dat iemand hem bij zijn voeten zou grijpen uit het donker beneden. De angst was werkelijk, ook al zat de oorzaak in de verbeelding. En een soldaat die in tientallen veldslagen onder vuur had gelegen, zei dat hij vandaag de dag nog liever opnieuw een veldslag in zou gaan dan helemaal alleen in een verlaten huis te zijn op klaarlichte dag.

In geen van beide gevallen stond de persoon onder invloed van bijgelovige angsten, maar alleen van de angsten die een actieve verbeelding ingeeft als het gaat om mogelijke gevaren die nog niet te zien zijn. En dit zijn slechts voorbeelden van de macht van zulke angsten in de geest van mannen die juist door hun vatbaarheid voor die angsten sterker zijn. Deze mannen hebben extra kracht door hun levendige verbeelding; en juist door die levendige verbeelding zijn ze vatbaar voor angsten van deze soort. Wat een dwaasheid dan om een kind met een sterke verbeelding te verwijten dat het de macht van soortgelijke angsten voelt!

Een heldhaftige aanpak van deze angsten van de verbeelding is niet in elk geval wat nodig is; en die is ook niet altijd genoeg om het probleem op te lossen. Een kind kan geleerd worden om in zijn eentje het donker in te gaan, of te slapen in een kamer afgezonderd van de anderen in huis, zonder dat het zijn angsten van de verbeelding overwint. En als er steeds over die angsten gesproken wordt als volkomen onwaardig, dan zal het kind ze misschien niet meer uiten en er helemaal alleen onder lijden, met een onnodig gevoel van vernedering — terwijl het nog net zo bang is als eerst. In veel gevallen zou het beter zijn een gevoelig kind niet onnodig te belasten door het 's avonds het huis uit te sturen over een eenzaam pad, of door het te dwingen te slapen buiten gehoorsafstand van de anderen in huis. Maar in alle gevallen is het goed en wijs dat een ouder zijn kind laat blijken dat hij met hem meeleeft in zijn angsten, en dat hij teder rekening met hem houdt in zijn worsteling om ze te overwinnen.

De allerbeste hulp voor een kind bij het omgaan met zijn angsten van de verbeelding ligt hierin: dat je hem, langs de weg van de verbeelding, een besef bijbrengt van de voortdurende aanwezigheid van een goddelijke Beschermer, om hem te bemoedigen wanneer zijn angsten op hun hoogst zijn. Een klein kind dat midden in de nacht wakker werd, riep naar haar ouders in de kamer ernaast, en toen haar vader bij haar bed stond, vertelde ze hem dat ze bang was om alleen te zijn. In plaats van haar daarom te berispen, zei hij: "Er staat een klein versje in de Bijbel, lieverd, dat juist voor jou bedoeld is op een moment als dit; en ik wil dat je dat in gedachten houdt, telkens als je zo wakker wordt. Het is een vers uit een van Davids psalmen; en het is wat hij zei tegen de HEERE, zijn Herder: 'Op de dag dat ik vrees, vertrouw ík op U.' Dat is het vers. En telkens als je bang bent, kun je aan dat vers denken en het opzeggen als een lief gebed, en de Goede Herder zal je horen en je voor alle kwaad bewaren.""

Het kind herhaalde het vers haar vader na, en ze zag hoe bijzonder goed het bij haar paste. Toen haar vader vervolgens in liefdevol vertrouwen tot de God van David bad, besefte ze meer dan ooit hoe dichtbij God was in de tijd van haar grootste angsten. En van toen af werd dat kleine kind door het geloof getroost wanneer haar verbeelding haar met haar verschrikkingen overviel. Ze vergat dat vers nooit; en het is haar nog altijd tot hulp bij haar angsten, overdag en 's nachts.

De verbeelding van een kind moet inderdaad als iets heiligs beschermd worden. Ze moet zoveel mogelijk afgeschermd worden van onnodige angsten — angsten die voortkomen uit dwaze verhalen over spoken en heksen, verteld door kindermeisjes of vriendjes, of gelezen uit ongepaste boeken. Maar of de angsten van een kind op dit gebied nu weinig of veel zijn, een liefhebbende ouder hoort er teder mee om te gaan: ze niet te negeren en ze niet ruw te overstemmen. Menig kind is voor het leven beschadigd doordat zijn ouders achteloos voorbijgingen aan de angsten van zijn verbeelding. Maar elk kind zou voor het leven geholpen kunnen worden door een meelevende en tedere behandeling van deze angsten door zijn ouders, terwijl het nog onder hun opvoeding staat.

Op geen enkel gebied van zijn aard heeft een kind meer behoefte aan meeleven en tederheid van zijn ouders dan op het gebied van zijn angsten. Juist omdat het gevoelig is — en naar de mate waarin het gevoelig is — krijgen de angsten van een kind enige greep op hem. En de gevoeligheid van een kind is te heilig om ruw of luchtig behandeld te worden door wie het het dierbaarst is, en die het graag wijs en goed willen opvoeden.

Hoofdstuk 24Het verdriet van kinderen

De beproevingen en het verdriet van kinderen en jonge mensen hebben van ouders en leerkrachten niet altijd de erkenning gekregen die ze verdienen. Het is zelfs gebruikelijk om over de kinderjaren te spreken als een tijd die volkomen vrij is van zorgen en verdriet, en om jongens en meisjes in het algemeen te zien als gelukkiger en onbezorgder dan ze in hun latere leven ooit kunnen hopen te zijn. Geen vergissing kan groter zijn dan deze. De donkere kant van het leven wordt het eerst gezien. De lichtere kant komt daarna.

"Maar de mens wordt voor de moeite geboren, zoals vonken uit het vuur omhoogvliegen" (Job 5:7). Het eerste geluid van een kinderstem is huilen, en dat huilen wordt nog vele keren herhaald voordat het kind voor het eerst lacht. Hoe gemakkelijk zelfs de braafste baby huilt, kan elke moeder beamen. Het is het troosten van een huilend kind, niet het meegenieten met een lachend kind, dat de vaardigheid en het geduld van een trouwe verzorgster op de proef stelt. Pas wanneer het kind gevormd en geoefend wordt om zijn neiging tot huilen te overwinnen en gelukkig te zijn in zijn eigen kleine wereld, wordt het een blij en vrolijk kind.

Elke last van het leven — en de lasten van het leven lijken talrijk — drukt het zwaarst op de natuur van een kind. Een kind krijgt meer verzoeken geweigerd dan toegestaan. Het wordt dagelijks, bijna elk uur, teleurgesteld. De baby kan niet bij de maan, mag niet aan papa's scheermes komen, niet op de spiegel slaan, de theepot niet omtrekken en niet naar het vuur kruipen. Het oudere kind mag niet alles eten wat het wil, niet op elk moment naar buiten, en papa en mama niet altijd naast zich hebben. Dan komen de schooltaken waar het tegen opziet, en de jaloezie en onaardigheid van speelkameraden om verdriet over te hebben. En hoe meer een jong mens van het leven en de wereld leert kennen — de onvermijdelijke worstelingen met verzoeking, en het onrecht dat in zo veel gevallen geleden moet worden — hoe moeilijker het wordt om alleen de lichtere kant van het menselijk bestaan te zien, en zich dapper en opgewekt te houden onder alles wat somber maakt en neerdrukt. Er staan meer wolken aan de hemel van de aprilmaand van het leven dan aan die van zijn augustus.

Naarmate jonge mensen ouder worden, worden ze minder gevoelig voor kleine tegenslagen en beheersen ze zich beter. Ze schieten niet meteen vol wanneer hun plannen doorkruist worden, of wanneer ze niet alles kunnen doen of krijgen wat ze zouden willen, of wanneer hun vrienden anders blijken dan ze hadden gehoopt. Ze leren over hun moeiten na te denken, te letten op wat het leven aan de andere kant weer goedmaakt, en te erkennen dat veel dingen waarnaar ze verlangd hebben niet goed voor hen geweest zouden zijn als ze ze gekregen hadden — en dat de tijd in elk geval veel van hun beproevingen zal verzachten. Zo lijken de moeiten van het leven lichter en de vreugden groter — al zijn ze misschien niet inniger — voor rijpere geesten dan voor de jeugd. Zelfs wanneer volwassenen veel zwaarder lijden dan kinderen ooit kunnen, raken ze juist door het voortduren van hun verdriet in zekere mate gehard, en dragen ze als een kleinigheid wat hen een paar jaar eerder verpletterd zou hebben.

Maar wat vergeten mannen en vrouwen hun vroegere ervaringen en de stormen in hun kinderhart, wanneer ze verder en verder van hun kindertijd af komen te staan! Ze herinneren zich niet meer hoe diep hun verdriet was toen ze klein waren. Ze zijn grotendeels vergeten hoe zwaar de lasten van het leven in hun vroege jaren leken. Ze weten zeker dat veel dingen die hen nu dwarszitten, vroeger geen vat op hen hadden. Het lijkt hun zelfs dat de kleine beproevingen van kinderen óók voor kinderen niet groot kunnen aanvoelen. En zo denken ze, terwijl ze de kleintjes in hun vrolijkste momenten gadeslaan, dat de kindertijd de leeftijd is zonder verdriet en zorgen. Ze zouden zelfs wel weer jong willen zijn, om geen uren van beproeving en verdriet meer te kennen zoals die hun nu zo vaak overkomen.

Waarde is betrekkelijk; dat geldt ook voor verlies, en voor verdriet. De één hecht grote waarde aan wat de ander volstrekt waardeloos vindt. De één treurt om een verlies waar de ander zich niet druk om zou maken. Wat een kind kostbaar vindt, kan voor de vader van het kind niets betekenen; maar het verlies ervan kan voor het kind een even groot verdriet zijn als voor de vader het verlies van iets wat in zíjn ogen onnoemelijk veel belangrijker is. Het breken van een geliefd stuk speelgoed kan, vanuit het kind gezien, een even grote ramp zijn als het failliet gaan van vaders bedrijf vanuit de vader gezien. En de tijdelijke afkeuring die een kind van zijn speelkameraden krijgt om een kleine misstap, kan hem een even bitter verdriet bezorgen als de veroordeling door het publiek zijn vader zou doen, wanneer diens gedrag hem blijvend in opspraak had gebracht.

Een klein meisje schrok van wat er aan de familietafel verteld werd over een buurman bij wie rovers het zilverwerk hadden gestolen. "Mama," fluisterde ze, "nemen rovers ook póppen mee?" Haar poppen waren de schat van dat kind. Als díé gevaar liepen, had het leven nieuwe verschrikkingen voor haar. "Nee, lieverd," zei haar mama, "rovers willen geen poppen. Waarom zouden ze die meenemen?" "Ik dacht dat ze ze misschien wilden hebben voor hun kleine meisjes," was het antwoord — waaruit blijkt dat poppen, in de schatting van het kind, ook waarde hadden voor de kinderen in het huis van een rover. Met de verzekering dat haar poppen veilig waren, was dat kleine meisje minder bang voor nachtelijke inbraken. Wat betekende, in haar ogen, het verlies van het familiezilver, of van kleren en juwelen, als de poppen maar ongedeerd bleven! De waardebepaling van een kind kan onjuist zijn; maar het verdriet van het kind om verliezen, gemeten naar die waardebepaling, is even echt als het verdriet van wie ook.

Het moet wel een zware druk van verdriet en beproeving op het hart en het gemoed van een kind zijn, die het ertoe brengt zichzelf het leven te benemen; en toch komt dit bij kinderen lang niet zo zelden voor als velen zouden denken. De jaarlijkse officiële statistieken van zelfdoding in Frankrijk laten onder de ongelukkige slachtoffers een aanzienlijk percentage kinderen zien. In Engeland worden jaar na jaar honderden gevallen gemeld. In Amerika is het niet anders. Maand na maand berichten de kranten over kinderen die zichzelf het leven benamen als gevolg van een zware beproeving of een groot verdriet.

"Vergeef me dat ik een einde aan mijn leven maak," schreef een slimme, aanhankelijke jongen in een briefje aan zijn vader, vlak voor de noodlottige daad. "Ik ben het leven moe," voegde hij eraan toe. En alles rond zijn dood liet zien dat die jongen de daad had beraamd met een koel hoofd en een pijnlijk hart. Trouwens, de meeste volwassenen kunnen zich uit de herinneringen aan hun vroegere leven wel ervaringen voor de geest halen van teleurstelling, van verdriet of van een gevoel van onrecht, waardoor het leven hun voor dat moment niet langer de moeite waard leek — en de gedachte aan een einde aan hun beproeving door de dood niet volkomen verschrikkelijk. Heel kinderlijk was dit alles natuurlijk; maar juist dat is de les ervan voor ouders: kinderverdriet is heel echt en heel zwaar — voor kinderen.

Eén duidelijke les uit deze feiten over het verdriet van kinderen is dat de jeugd de troost en de vreugde van het christelijk geloof voor het leven van nú even zeker nodig heeft als ouderen de christelijke hoop voor het leven dat komt. De zekerste manier om zelfs een kind de lichtere kant van dit leven te laten zien, is hem ertoe te brengen zijn vertrouwen te stellen op een almachtige Heiland, Die hem liefheeft en Die alle dingen voor hem doet meewerken ten goede, als hij zich maar aan Zijn zorg toevertrouwt en trouw wandelt in Zijn dienst. De uitnodigingen en de beloften van de Bijbel zijn precies wat kinderen nodig hebben om hun geluk en hoop te geven, voor nu en voor later.

Hoofdstuk 25Welke plek meeleven in de opvoeding heeft

Een kind heeft meeleven bijna net zo hard nodig als liefde. Toch worden er tien kinderen door hun ouders liefgehad tegenover één kind dat ook het meeleven van zijn ouders krijgt. Elke ouder zal toegeven dat liefde voor zijn kinderen een plicht is; maar slechts af en toe is er een ouder die beseft dat hij ook met zijn kinderen hóórt mee te leven. Je kunt gerust zeggen: onder de kinderen die niet te lijden hebben onder echte hardheid van hun ouders, is er geen grotere oorzaak van ongeluk dan het ontbreken van ouderlijk meeleven. En omgekeerd is het zonder twijfel waar dat niets een ouder zoveel invloed op zijn kind geeft om het karakter en de levensgewoonten van dat kind te vormen, als meeleven met dat kind — meeleven dat hij ook laat merken.

Liefde kan helemaal van één kant komen. Ze kan gegeven worden zonder dat ze beantwoord of gewaardeerd wordt. Ze kan er niet in slagen degene te raken of te veranderen naar wie ze uitgaat. Maar meeleven is van nature een kracht die twee kanten op werkt. Het kán niet van één kant komen. Vanaf het eerste begin is het een antwoord op de gevoelens of de noden van een ander. Het bouwt op de genegenheid, de verlangens, het lijden of het gemis die de ander al ervaart. Daarom is meeleven zeker van een dankbare ontvangst bij degene die het opriep. Liefde kan aangeboden worden voordat erom gevraagd of naar verlangd wordt. Meeleven is in zichzelf het antwoord op een roep om precies dat. Liefde kan zelfs onwelkom zijn. Meeleven is bij voorbaat verzekerd van een welkom.

In zijn vreugde net als in zijn verdriet wil een echt kind iemand die zijn gevoelens déélt, meer dan iemand die ze stuurt. Is een kind gevallen en heeft het zich pijn gedaan, dan is het meer geholpen met woorden vol duidelijk meeleven dan met de boodschap dat het niet moet huilen, of dat het maar een schrammetje is. De liefde die zich toont in het teder verbinden van de wond, heeft in zo'n geval minder vat op het kind dan het meeleven dat zijn pijn ten volle erkent — en dat zijn worsteling om zijn gevoel de baas te blijven opmerkt en prijst. Het is werkelijk gemakkelijker om een kind op zo'n moment te troosten, en het macht over zichzelf te geven, door te laten merken dat je met hem meevoelt en hoe je wilt dat hij zich voelt, dan door hem te vertellen — hoe liefdevol ook — wat hij moet doen en hoe. En zo is het ook bij een kind in tijden van vreugde, net als in elke tijd van verdriet. Het wil dat je meeleeft in zijn blijdschap, meer dan dat je er liefdevol je goedkeuring aan geeft dat hij nu net op deze manier plezier maakt.

Herbert Spencer, die zo weinig ophad met de fijnere gevoelens van de menselijke natuur als een verstandig waarnemer van kinderen zich maar kan veroorloven, legt juist nadruk op dit verlangen van een kind naar meeleven op het gebied van de verstandelijke ontwikkeling. "Wat is er duidelijker," vraagt hij, "dan het verlangen van kinderen naar meeleven in wat hun geest bezighoudt? Let op hoe het kindje dat op je knie zit, het speelgoedje dat het vasthoudt voor je gezicht duwt, zodat jij er ook naar kijkt. Zie hoe het, wanneer het met een natte vinger een piepend geluid op tafel maakt, zich omdraait en je aankijkt; het doet het nog eens, en kijkt je wéér aan. Zo zegt het zo duidelijk als het maar kan: 'Hoor eens, een nieuw geluid.' Kijk hoe de oudere kinderen de kamer binnenkomen met: 'Mama, kijk eens wat een raar ding.' 'Mama, kijk eens.' 'Mama, moet je dit zien.' En ze zouden die gewoonte volhouden, als de dwaze mama niet zei dat ze haar niet zo moesten lastigvallen. Zie hoe elk kleintje, buiten met het kindermeisje, naar haar toe rent met de nieuwe bloem die het geplukt heeft — om te laten zien hoe mooi die is, en om háár ook te horen zeggen dat hij mooi is. Luister naar de gretige woordenstroom waarmee elk jochie vertelt over al het nieuws dat hij heeft gezien, als hij maar iemand kan vinden die met een beetje belangstelling luistert."

Maar hoeveel ouders zijn er niet die eerder speelgoed voor hun kinderen kopen dan dat ze delen in de vreugde van hun kinderen over dat speelgoed; die hun kinderen eerder aan het leren zetten dan dat ze deel hebben aan de verrassingen en de blijdschap van hun kinderen over wat ze ontdekken; die eerder elk verlies van hun kinderen zo goed mogelijk vergoeden dan dat ze mét hun kinderen om die verliezen treuren. En wat een verlies aan invloed betekent dat voor die ouders als ouders — dit gebrek aan meeleven met hun kinderen als kinderen. Toch zijn er ook ouders die in alles met hun kinderen meeleven. Het gevolg is dat zij hun kinderen praktisch kunnen vormen en leiden zoals zij dat willen. Want waar volkomen meeleven is tussen twee mensen, daar is de sterkste van de twee vanzelf de sturende kracht voor allebei.

Om met een ander mee te leven moet je je in zijn plaats kunnen verplaatsen, met je denken en met je gevoel. Je moet voor dat moment zijn gezichtspunt innemen, en zien wat hij ziet — en zóáls hij het ziet, terwijl je vandaar de wereld inkijkt. Het is niet zo dat jouw kijk vanaf het begin de zijne is; maar zíjn kijk moet de jouwe zijn op het moment dat je begint met je poging om hem je meeleven te tonen. In veel verhoudingen in het leven zou meeleven tussen twee mensen onmogelijk zijn, door verschillen in smaak en aard en manier van denken. Maar bij ouder en kind ligt dat anders: de ouder hoort in staat te zijn de denkwijze en de gevoelswereld van het kind te leren kennen, zodat hij op elk moment met het kind kan meeleven.

Hoe het kind zich zou móéten voelen, is één ding. Hoe het kind zich wérkelijk voelt, is iets heel anders. Het eerste weet de ouder misschien beter dan het kind; maar het tweede weet het kind beter dan de ouder. Zolang een ouder niet heeft geleerd hoe het kind ergens tegen aankijkt, kan hij niet zó naast het kind gaan staan in diens kijk op de zaak, dat hij zijn vertrouwen wint en samen met hem toewerkt naar een juistere kijk. Wie op een afstand blijft staan en het kind vertelt hoe het hoort te denken en te voelen, ontmoedigt het misschien alleen maar, omdat het merkt hoe ver het van de juiste maatstaf af staat. Maar wie naast het kind gaat staan en het wijst op de weg die het moet gaan, zal het eerder aanmoedigen tot eerlijke pogingen in die richting — totdat het gaat denken en voelen zoals zijn ouders het graag zien.

Een ouder mist een kans om meer invloed op zijn kind te krijgen, wanneer hij geen meeleven toont met dat kind in zijn plezier en zijn gewone bezigheden. Als de ouder werkelijk altijd bereid zou zijn belangstelling te tonen voor het spel, de vriendschappen en het schoolwerk van zijn kind, dan zou hij vergroeien met het leven van zijn kind op al deze terreinen. Dan zou het kind er bijna net zoveel plezier in hebben om die dingen naderhand met zijn ouder door te praten als om ze eerst zelf te beleven. Maar als de ouder nergens in lijkt te delen van wat het kind meemaakt, dan raakt het kind in zoverre noodgedwongen van zijn ouder afgesloten — en moet het daar zijn leven leven alsof het geen ouders had.

Nog meer kansen om zijn kind goed te doen verspeelt een ouder, als hij niet meeleeft met zijn kind in diens zwakheden, dwaasheden en misstappen. Het zit in de aard van elk kind om te verlangen naar meeleven juist op het punt waar het dat het hardst nodig heeft. Wanneer het verkeerd heeft gedaan, of slechte gedachten heeft toegelaten, of de kracht van een verzoeking voelt, dan wendt het zich graag tot iemand die sterker en beter is dan hijzelf, om zijn fouten en mislukkingen te belijden. Komt het kind op zo'n moment bij zijn ouders en wordt het ontvangen met merkbaar meeleven, dan wordt het met nieuw vertrouwen naar zijn ouders toe getrokken. Maar wordt het zonder meeleven ontvangen, en krijgt het alleen te horen hoe fout het bezig is, of hoe vreemd het toch is dat het zó ver kon afdwalen — dan wordt het teruggeworpen op zichzelf, om zijn bitterste levensstrijd helemaal alleen uit te vechten. En er wordt een nieuwe muur opgetrokken tussen het kind en zijn ouders: een muur die geen ouderliefde kan wegnemen, en die door geen ouderlijke waakzaamheid of zorg nog tot een zegen kan worden voor kind of ouder.

Het is iets groots wanneer een ouder zó met zijn kind meeleeft, dat het kind hem vrijuit zijn slechtste gedachten of grootste mislukkingen kan vertellen, zonder angst dat het die ouder zal schokken — en dat daardoor het vertrouwen van het kind weer verkilt. Het is iets groots wanneer een ouder zó meelevend over zijn kind denkt, dat wanneer het per ongeluk een breekbaar aandenken heeft gebroken dat de ouder bijzonder dierbaar was, hij meer bewogen is door het verdriet van het kind over het ongelukje dan door het verlies van het kostbare kleinood. Er bestaat geen invloed op kinderen die zó groot is als de invloed die uit zulk meeleven voortkomt.

Er zit waarheid in de opmerking van Herbert Spencer dat "moeders en vaders door hun kinderen maar al te vaak worden gezien als vriend-vijanden", en dat ouders er veel beter aan doen hun kinderen te láten merken dat ze "hun beste vrienden" zijn, dan het erbij te laten dat ze het alleen maar zéggen. Het zou zo moeten zijn dat kinderen voelen: bij niemand anders vind ik zulk begripvol meeleven — in mijn plezier, in mijn verdriet en in mijn moeiten — als ik bij mijn ouders zeker weet te vinden. In sommige gezinnen is het zo. En overal waar het zo is, hebben de ouders een invloed op en met hun kinderen die anders onmogelijk zou zijn. Aan de andere kant zijn er ouders die hun kinderen grenzeloos liefhebben, die zouden sterven om hun welzijn te bevorderen — en die toch niet werkelijk met hun kinderen meeleven. Juist door dat gemis aan meeleven blijven de diepste vertrouwelijkheden van hun kinderen voor hen gesloten, en kunnen ze hen niet leiden zoals ze zo graag zouden willen.

De kracht van het meeleven is niet helemaal een kwestie van aanleg. Ze hangt voor een groot deel af van oefening. Een ouder die van zichzelf niet meelevend is, kan zichzelf volhardend trainen in de gewoonte van meeleven met een kind dat zelf ook niet meelevend is. Dat doet hij door zijn plicht te erkennen om te leren hoe het kind denkt en voelt, en door te zien wat er te winnen valt wanneer hij in liefdevolle tederheid naast dat kind gaat staan, om het tot een betere manier van denken en voelen te brengen. Maar als ouder en kind niet met elkaar meeleven, dan zal zelfs de beste en meest onzelfzuchtige liefde die de ouder zijn kind kan geven, voor de opvoeding onvruchtbaar blijven — vergeleken met wat er mogelijk was geweest als die liefde door meeleven was geleid.

Hoofdstuk 26De invloed van de atmosfeer in huis

In de natuur hangt het leven af van de atmosfeer. Wat er verder ook aanwezig is: zonder atmosfeer is er geen leven mogelijk. Het is juist de atmosfeer die al die verschillende vormen van planten- en dierenleven mogelijk maakt, op de aarde, in de zee en in de lucht. En diezelfde atmosfeer brengt elk levend wezen de dood, zodra er stoffen in gaan overheersen die levensbedreigend zijn. Neem de vraag wanneer de mens voor het eerst op onze planeet verscheen. Een van de grote raadsels daarbij is: hoe was de atmosfeer van de aarde in dat verre verleden? Zonder een atmosfeer die het leven draagt, zou leven onmogelijk zijn. Zo draait ook de vraag of andere planeten bewoond zouden kunnen zijn, om ditzelfde punt. Leven en dood liggen in de atmosfeer.

Het zijn niet alleen de bestanddelen van de atmosfeer die leven of dood brengen aan alles wat erin leeft. Ook de temperatuur telt, en hoe hard de lucht beweegt. Samen bepalen die voor een groot deel hoeveel leven er kan opbloeien en standhouden. Zit er niet genoeg zuurstof in de lucht, dan brengt de atmosfeer de dood. Is de lucht niet warm genoeg, dan heeft al die zuurstof geen nut om het leven in stand te houden. En al is er zuurstof én warmte, dan nog kan een felle wind de dood meedragen op zijn sterke vleugels. Geen tuinman onderschat het belang van de juiste atmosfeer voor zijn kostbaarste planten. En geen verstandige arts denkt licht over de gezonde of ongezonde lucht rond zijn patiënten. En zoals het is in de natuur, zo is het ook in het morele leven: leven en dood liggen in de atmosfeer.

Bij elk gezin is dit een levensbelangrijke vraag: is de atmosfeer van dit huis geschikt voor het beste in de natuur van een kind? Kan dat er leven en groeien, in kracht en schoonheid? Die vraag kan niet altijd met ja beantwoord worden. En waar dat niet kan, heeft het weinig zin om te praten over de kleinere middelen die in dat gezin verder nog aan de opvoeding meewerken.

De atmosfeer van een huis is de geest van dat huis. Die geest blijkt uit het gedrag en de houding van de ouders — en van allen op wie de ouders invloed hebben. De atmosfeer zelf zie je niet — daar niet, en nergens in de natuur — maar je voelt haar. Haar uitwerking is duidelijk te zien. Maar de oorzaak zelf leid je daaruit af — aanwijzen kun je haar niet. Sterker nog: hoe beter de atmosfeer in een huis, hoe stiller en onopvallender haar invloed overal doordringt. Alleen wanneer de atmosfeer in huis schadelijk is voor wie eronder leven, laat ze zich als atmosfeer voelen. Anders merk je haar bestaan alleen aan uitwerkingen die je op geen enkele andere manier verklaren kunt.

Je stapt het ene huis binnen, mengt je onder het gezin, en je voelt de milde, zachte lucht van liefde en meeleven. Ouders en kinderen lijken voor elkaar te leven. Ze zijn helemaal één in alles waar ze van genieten en waar ze mee bezig zijn. En alles ademt de rust van de vrede die daar woont. Je weet zeker dat alles in de morele en huiselijke atmosfeer van dat gezin meewerkt om het beste in de kindernatuur te koesteren en te laten groeien. Het is duidelijk dat het voor een kind in zo'n huis gemakkelijker is om goed te zijn en goed te doen dan in menig ander huis.

Je stapt een ander huis binnen — en al bij de eerste begroeting treft je de kilte van de lucht in dat huis. Er is een kant van de kindernatuur waarvan je weet dat die meer warmte nodig heeft dan hier te vinden is, wil ze tot bloei komen. Een andere keer is het juist de verzengende hitte van een opgewonden, altijd maar jachtig gezinsleven. Je weet zeker: die hitte verschroeit de fijnste en gevoeligste ranken van de jonge harten die daar gevormd worden. Weer een andere keer scheuren er stormen van drift door de lucht. Die maken een huis, zolang ze duren, tot een gevaarlijke plek voor kinderen — hoe vredig het er ook uit mag zien in de stiltes tussen de buien. Maar in al die gevallen beslist de atmosfeer van het huis waar de opvoeding uiteindelijk op uitloopt.

Omdat de atmosfeer in huis zó belangrijk is, behoren ouders hun verantwoordelijkheid te erkennen voor de atmosfeer van het huis dat zíj maken en beheren. Het is niet genoeg dat ouders een hoog ideaal hebben voor hun kinderen, en dat ze hen onderwijzen en vormen in de richting van dat ideaal. Ze moeten er ook voor zorgen dat de atmosfeer van hun huis dat ideaal draagt. Een atmosfeer die de karaktertrekken koestert en ontwikkelt die in dat ideaal besloten liggen. Die atmosfeer moet vol zijn van de zuivere zuurstof van liefde tot God en liefde tot de mensen. Ze moet niet te heet zijn van drukte en bezigheden. En niet te koud in het uiten van de onderlinge liefde. Maar mild en verkwikkend, met de gelijkmatige temperatuur van het gewone leven met elkaar. Ze moet zacht en vredig zijn in de toon en de gang van een omgang vol meeleven. Dit alles kán ze zijn. Dit alles behóórt ze te zijn.

Elk huis heeft zijn eigen atmosfeer — goed of slecht, gezondmakend of ziekmakend. En ouders zijn altijd rechtstreeks verantwoordelijk voor de atmosfeer in hun huis. Of ze daar nu bewust mee bezig zijn geweest, of er nooit bij hebben stilgestaan. Om voor hun kinderen een goede atmosfeer in huis te krijgen, moeten ouders zelf goed zijn. Ze moeten ervoor waken de lucht in huis te vergiftigen met liefdeloze woorden of gedachten. Ervoor waken haar te verkillen met een houding zonder meeleven, of te verhitten met opgewonden drukte. En ervoor waken haar vredige stroom te verstoren met onrust, met vitten, of met uitbarstingen van drift.

Ouders moeten als het ware de barometer en de thermometer van het gezinsleven in het oog houden. Ze moeten erop toezien dat de temperatuur gematigd blijft, en dat het huis beschut is tegen plotselinge stormen. Alleen wanneer wijze ouders zó waken, kan de atmosfeer in hun huis zijn wat hun kinderen nodig hebben.

Hoofdstuk 27De kracht van moederliefde

Onder alle krachten die samenwerken in het vormen van een kind door de opvoeding, kan de kracht van moederliefde niet overschat worden. Er is geen menselijke liefde als de liefde van een moeder. Er is geen menselijke tederheid als de tederheid van een moeder. En er is geen tijd waarin een moeder haar liefde en tederheid zó diep in haar kind prent als in de eerste levensjaren. Wordt die tijd verwaarloosd, dan kan geen toekomst het verlies goedmaken — niet voor de moeder en niet voor het kind. Wordt die tijd goed besteed, dan zullen alle jaren die volgen daar telkens opnieuw de vrucht van laten zien.

Zelfs als een man dood lijkt voor elke andere goede invloed, blijft één ding hem vaak vasthouden: de herinnering aan de gebeden en de tranen van zijn moeder. Uit die greep kan hij zich niet losmaken — en hij wíl het ook niet. En een moeder betekent zoveel voor een man wanneer hij man is, juist omdat ze alles voor hem was toen hij kind was.

God noemt Zichzelf onze Vader. Maar als Hij ons de diepte van Zijn tederheid en Zijn weergaloze trouw wil laten zien, vergelijkt Hij Zijn liefde met die van een moeder. "Zoals iemands moeder hem troost, zo zal Ík u troosten," zegt Hij. Het is alsof Hij de zondaar uitnodigt om te komen als een verdrietig, vermoeid kind. Zo'n kind legt zijn moede hoofd neer op de schouder van zijn moeder. Daar is het zeker van rust en meeleven, en van woorden van troost en bemoediging. "Kan een vrouw haar zuigeling vergeten, zich niet ontfermen over het kind van haar schoot?" vraagt God, alsof Hij wil wijzen op het trouwste en hechtste dat wij van menselijke liefde kennen. En om te laten zien dat Hij een nóg vastere steun is dan zelfs moeders voor hun geliefde kinderen zijn, voegt Hij eraan toe: "Zelfs al zouden die het vergeten, Ík zal u niet vergeten."

David, de man naar Gods hart, kon geen woorden vinden die zijn vaste vertrouwen op God beter uitdrukten dan deze: "Want mijn vader en mijn moeder hebben mij verlaten, maar de HEERE zal mij aannemen." En voor de diepste menselijke droefheid vond hij geen sterker beeld dan toen hij over zichzelf zei: "ik ging gebukt, in het zwart gehuld, als iemand die om zijn moeder treurt." En toen Davids grote Zoon in doodsangst aan het kruis hing, met het gewicht van een verloren wereld op Zich, kon Hij al Zijn eigen lijden vergeten. Hij keerde Zich, om zo te zeggen, een ogenblik af van het werk van de eeuwige verlossing. Hij eerde de tederheid en trouw van Zijn diepbedroefde moeder aan Zijn voeten. En met Zijn stervende adem vertrouwde Hij haar toe aan de trouwe zorg van de discipel die Hij liefhad.

De Bijbel staat vol beelden van liefhebbende moeders en van moederliefde. Hagar, die in de woestijn huilt om haar jongen die dreigt om te komen van dorst. Rachel, die treurt om haar kinderen en niet getroost wil worden, omdat ze er niet meer zijn. Jochebed, die zich als dienstmeisje laat inhuren om haar eigen kindje te mogen voeden voor de dochter van de farao. Hanna, die zich voor God verblijdt over de schat van een langverwachte zoon. De echte moeder voor het aangezicht van Salomo, bereid haar kind af te staan als het maar gespaard blijft. Rizpa, die op de heuveltop maandenlang waakt bij de lichamen van haar omgebrachte zonen, vanaf het begin van de oogst tot de herfstregens. Overdag liet zij de vogels in de lucht niet op hen neerstrijken, en 's nachts de dieren van het veld niet. De vrouw van Jerobeam, die verlangt om bij het bed van haar doodzieke zoon te zijn, terwijl het haar hart verscheurt dat hij sterven moet zodra zij bij hem aankomt. De weduwe van Zarfath en de vrouw uit Sunem, die de voorbede van de profeet zoeken om hun gestorven lievelingen weer levend te krijgen. De moeder van Jakobus en Johannes, die bij Jezus pleit om gunsten voor haar zonen. De Syro-Fenicische vrouw, die alles waagt en zich niet laat wegsturen, om een zegen te winnen van Hem Die alléén haar zwaargekwelde dochter gezond en vrij kon maken. De moeder van Timotheüs, die haar zoon lessen leert waar de wereld nog altijd van leeft. En zo gaat de rij verder — moeders die model staan, door God uitgekozen voor een plaats in de heilige geschiedenis. En zulke moeders leven nog altijd om ons heen, aan alle kanten.

En de geboden van de Bijbel over moeders zijn even stellig als de voorbeelden van hun liefdevolle zorg talrijk zijn. "Eer uw vader en uw moeder" is een gebod met een ereplaats, vanwege de belofte die eraan verbonden is. "Veronachtzaam het onderricht van je moeder niet," zei Salomo, en: "veracht je moeder niet wanneer zij oud is." Het is inderdaad een "dwaas mens" — en een onnatuurlijk mens — die "zijn moeder veracht", of die haar geen dankbaarheid en liefde geeft zolang ze hem gespaard blijft. In alle eeuwen en overal "staan de kinderen op" van een echte moeder "en prijzen haar gelukkig". Want vroeg of laat beseffen ze: God geeft een mens geen rijkere zegen dan moederliefde. Zelfs in de dagen waarin een koningin-echtgenote een slavin was, werd naar een koningin-moeder met eerbied opgezien. Niet omdat ze koningin was geweest, maar omdat ze nog altijd de moeder van de koning wás. "Een moeder gestorven!" schreef de norse maar teerhartige Carlyle. "Het is een keerpunt voor ons allemaal; en het treft ieder van ons met een eigen scherpte, alsof het iets volstrekt eigens en eenmaligs is." En over deze moeder, wier dood hem deze verzuchting ontlokte, had Carlyle bij haar leven geschreven: "Ik bedacht: als ik uit alle moeders die ik ooit gezien heb er één mocht kiezen, dan had ik mijn eigen moeder gekozen."

Een moeder is nooit te vervangen. Ze zal gemist en betreurd worden als ze er niet meer is — hoezeer de "dwaze zoon" haar ook onderschatte, terwijl zij hem de rijkdom bleef geven van haar miskende liefde. Ja, een echte man ontgroeit, zolang zijn moeder leeft, nooit helemaal het gevoel dat hij leunt op het meeleven en de zorg van een liefhebbende moeder. Zijn haar mag wit geworden zijn van de jaren. Hij mag kinderen hebben, en zelfs kleinkinderen die met eerbied en liefde naar hem opzien. Maar zolang zijn moeder leeft, is zíj zijn moeder en is híj haar jongen. Pas als ze sterft, voelt hij voor het eerst de verlatenheid van een zoon zonder moeder. Dan is er niemand meer op aarde naar wie hij kan opzien met het nooit twijfelende vertrouwen en de nooit ontbrekende rust van een moe kind bij een lieve moeder. Er is een beschutting boven zijn hoofd weggenomen. Hij staat, als nooit tevoren, onbeschermd in de felle zon en de striemende stormen van de levensreis. Nooit meer klinkt het "mijn lieve jongen" op die toon die geen muziek op aarde evenaart. Voor hem geldt altijd:

"Een moeder blijft een moeder —
het heiligste wat leeft."

De levensbeschrijvingen staan vol voorbeelden van deze waarheid — al hoeft een man wiens moeder nog leeft alleen maar bij zijn eigen hart te rade te gaan om de kracht ervan te kennen. Neem de knorrige oude dr. Johnson, in veel opzichten nors en lomp. Als hij vijftig is en zijn moeder negentig, schrijft hij haar vol tederheid: "U bent de beste moeder geweest, en, geloof ik, de beste vrouw van de wereld. Ik dank u voor uw geduld met mij, en vraag vergeving voor alles wat ik verkeerd heb gedaan, en voor al het goede dat ik heb nagelaten." Hoeveel mannen, van wie de wereld niet zou denken dat er iets kinderlijks in hen school, zouden deze woorden tot de hunne kunnen maken — en er met Johnsons slotwoorden hun handtekening onder zetten: "Ik ben, lieve, lieve moeder, uw toegewijde zoon." En Luther met zijn leeuwenhart, die beter lijkt te passen bij het donderen tegen geestelijke onderdrukkers dan bij tedere woorden voor een goedhartige vrouw, keert zich af van zijn geestelijke strijd om aan zijn oude, stervende moeder te schrijven: "Het doet mij diep verdriet dat ik niet lijfelijk bij u kan zijn, zoals ik zo graag zou willen." En: "Al uw kinderen bidden voor u."

Augustinus is wel de belangrijkste bekeerling tot de waarheid genoemd tussen Paulus en Luther. Tegen het einde van zijn bewogen leven zei hij: "Aan mijn moeder dank ik alles. Als ik Uw kind ben, o mijn God, dan is dat omdat U mij zo'n moeder gaf. Als ik de waarheid boven alles stel, dan is dat de vrucht van het onderwijs van mijn moeder. Als ik niet allang ben omgekomen in zonde en ellende, dan is dat vanwege de lange, trouwe jaren waarin zij voor mij pleitte." En bij haar dood zei hij over haar toewijding: "O mijn God, hoe valt de eer die ik haar bewees te vergelijken met haar slavenwerk voor mij?"

De moeder van John Quincy Adams werd vierenzeventig. Maar toen ze weggenomen werd, was hij het gevoel nog niet ontgroeid dat hij op haar leunde. "Mijn moeder was een engel op aarde," schreef hij. "Ze was de belichaming van vrouwelijke deugd, van vroomheid, van naastenliefde, van goedheid die altijd werkzaam was en nooit ophield. O God, was ze nog maar een korte tijd gespaard gebleven!" En: "Ik heb maar korte tijden, met lange tussenpozen, het geluk van haar gezelschap genoten. Toch is ze meer voor mij geweest dan een moeder. Ze was een geest van boven die over mij waakte ten goede. Alleen al het besef dat ze er wás, droeg bij aan de troost van mijn leven. Dat besef is nu weg, en zonder haar voelt de wereld voor mij als een eenzame leegte." En president Nott van Union College — ruim negentig jaar oud, een halve eeuw lang rector — vond in zijn stervensuren, toen kracht en besef hem begaven, nog altijd de herinnering aan zijn moeders liefde fris en sterk. Hij kon in de slaap gesust worden die hij zo nodig had, door hem zacht op de schouder te kloppen en de vertrouwde wiegeliedjes van vroeger voor hem te zingen — zoals die moeder deed, van wie hij zich verbeeldde dat ze nog altijd bij hem was om voor hem te zorgen.

Lord Macaulay is een koud mens genoemd, maar de unieke kostbaarheid van moederliefde is hij nooit vergeten. Hij was het die zei: "In je latere leven krijg je misschien vrienden — hartelijke, dierbare, goede vrienden. Maar nooit meer krijg je de onuitsprekelijke liefde en zachtheid die een moeder over je uitstort. Vaak zucht ik, in mijn worsteling met de harde, onverschillige wereld, naar die zoete, diepe geborgenheid van vroeger. 's Avonds kroop ik tegen haar aan en luisterde naar een rustig verhaal, passend bij mijn leeftijd, voorgelezen door haar onvermoeibare stem. Nooit kan ik haar lieve blikken vergeten wanneer ik leek te slapen; nooit haar vredekus voor de nacht. Er zijn jaren voorbij sinds we haar naast mijn vader legden op het oude kerkhof. En nog altijd fluistert haar stem uit het graf en waakt haar oog over mij, wanneer ik de plekjes bezoek die allang geheiligd zijn aan de herinnering van mijn moeder."

Napoleon Bonaparte, met al zijn zelfvertrouwen en onafhankelijkheid van karakter, is nooit opgehouden met eerbiedige liefde naar zijn moeder op te zien. Hij zei geregeld dat hij alles wat hij was en alles wat hij had, te danken had aan haar karakter en haar liefdevolle zorg. "Ach, wat een vrouw! Waar vinden we haar gelijke?" zei hij over haar. "Ze waakte over ons met een zorg zonder weerga. Elk laag gevoel, elke onedele neiging werd ontmoedigd en weggedaan. Ze liet niets wortel schieten in ons jonge verstand dan wat groot en verheven was... Verliezen, ontberingen, vermoeidheid — het had geen vat op haar. Ze verdroeg alles, ze trotseerde alles. Ze had de wilskracht van een man, verbonden met de zachtheid en fijngevoeligheid van een vrouw."

Toen al het andere verloren leek, en hij als eenzame gevangene op Sint-Helena lag, was Napoleon van één ding zeker. "Mijn moeder houdt van me," zei hij — en de gedachte aan de liefde van zijn moeder was hem toen tot troost. De man die zich in staat had gevoeld om zonder hulp een wereld te regeren, was niet te groot voor dankbare afhankelijkheid van zúlke liefde. "Mijn overtuiging is," zei hij, "dat het toekomstige gedrag van een kind, goed of slecht, volledig afhangt van zijn moeder."

Aan het einde van onze Amerikaanse burgeroorlog lag een jonge legerofficier op sterven. Hij was al vóór de oorlog veel van huis geweest, en nu was hij vier jaar lang soldaat geweest in actieve dienst. Op menig slagveld had hij de dood zonder vrees in de ogen gezien, en in menig uur van gebrek en ontbering had hij het moeten redden met eigen kracht en vindingrijkheid. Wat zou een man méér kunnen losweken van het leunen op de nabijheid en de dragende zorg van een moeder? Nu ijlde de soldaat. Het was in de vroege morgen, na een slapeloze, onrustige nacht. Voor zijn geestesoog speelden zich duidelijk opwindende taferelen af. De vijand zat hem zwaar op de huid. Hij maakte zich zorgen over zijn stelling. Hij gaf bevelen, snel en heftig. Zijn ondergeschikten leken het te laten afweten. Alles ging blijkbaar mis. Juist toen kwam de moeder van de jonge officier — ze was uit het noorden gekomen om over hem te waken — de kamer binnen waar hij lag. Toen de deur voor haar openging, keerde hij zijn gekwelde gezicht ernaartoe, alsof hij een nieuwe vijand verwachtte. Maar zodra hij zag wie daar stond, veranderde zijn gezicht. De angst gleed weg, zijn oog werd zacht, de worsteling van twijfel en vrees was voorbij. En met een diepe zucht van verlichting zei hij, op een toon van rustig vertrouwen: "Ah, moeder is er! Nu is alles goed!" En de getekende oorlogsveteraan was weer een getroost kind.

Soldaat, staatsman, geleerde, voorganger: iedere man blijft voor zijn moeder een kind, tot het laatste toe. En het is het beste in een man dat hem altijd zo kinderlijk houdt tegenover zijn liefhebbende moeder. Zonder de kracht van moederliefde zou die beste, echtste kant van een man nooit tot bloei komen — tot zijn eigen welzijn en tot haar beloning. Het kost wat om een goede moeder te zijn. Maar er is geen beloning op aarde te vergelijken met de liefde die een trouwe moeder wint — en vasthoudt — van de zoon die ze liefheeft. O, als goede moeders eens wisten hoeveel ze voor hun kinderen doen met hun geduldige, verdraagzame, zachte omgang met hen. En hoe zeker het is dat die kinderen dat later gaan zien en voelen. Dan zouden de bedroefdsten onder hen minder bedroefd zijn en meer hoop houden, terwijl ze zo trouw zwoegen en volhouden — met misschien zo weinig zichtbaars terug.

Hoofdstuk 28Ruimte geven aan de verbeelding van een kind

Verbeelding speelt in het denken en voelen van een kind een grotere rol dan bij een volwassene. Wie een kind wijs wil opvoeden, moet daar rekening mee houden. Het hoofd van een kind zit vol beelden waarvan het kind wéét dat ze niet echt zijn — maar daarom zijn ze niet minder levendig en indrukwekkend. Het is dus vaak goed om de verbeelding van een kind vrij spel te geven, terwijl het niet goed zou zijn als het kind iets zegt, of als jij tegen het kind iets zegt, dat niet waar is.

Een kind dat amper oud genoeg is om te praten, merkt al het verschil tussen werkelijkheid en fantasie. Het kan zien dat wat niet echt is, nog geen leugen hoeft te zijn. Daarom begrijpt zelfs een heel jong kind dat "doen alsof" iets anders is dan bedriegen. Een kind op moeders schoot, nog te klein om los te staan, trekt al graag aan een touwtje dat is vastgemaakt aan een stoel vóór haar — en speelt dat hij paardje rijdt. Wordt hij wat ouder, springt hij op een stok en noemt dát paardrijden. Misschien vertelt hij zijn vader of moeder wel over de lange rit die hij aan het maken is. Het is niet alleen níét de taak van ouders om dat kind te vertellen dat de stoel of de stok geen paard is — het zou zelfs oneerlijk en liefdeloos zijn om het kind te laten toegeven dat zijn paard alleen in zijn fantasie bestaat.

Het kind wordt hier om te beginnen al niet bedrogen. Het hoeft dus ook niet uit de droom geholpen te worden. Maar het zou wél verkeerd zijn als ouders hun kind laten vertellen, alsof het echt gebeurd is, dat vader hem heeft meegenomen op een ritje — terwijl er niets van waar is. In dat laatste geval is de uitspraak een leugen. In het eerste geval is het alleen maar een vlucht van de fantasie. En het kind ziet dat verschil net zo goed als de ouders.

Een klein meisje vermaakt zich met het dekken van een tafeltje, met knopen als borden en kopjes. Ze dient brood en cake op, en schenkt thee voor de gasten die ze heeft uitgenodigd. En ze is blij en dankbaar als moeder er hartelijk op ingaat en zegt: "Wat heeft deze thee een fijne smaak." Maar het zou haar pijn doen als moeder koel en hard zei dat het maar een droge knoop was die werd rondgedeeld als kopje thee. De fantasie staat hier veel dichter bij de waarheid dan het kale feit. Er zit geen bedrog in, maar wél de kracht van een ideale werkelijkheid. En juist door de poppen en het andere speelgoed van de kindertijd worden sommige van de zuiverste instincten van het man-zijn en het vrouw-zijn gewekt en gevormd — overal waar een kind goed wordt opgevoed.

Met dit onderscheid voor ogen kan het verhaal van de Kerstman op kerstavond twee kanten op. Het kan een afkeurenswaardige leugen worden — of toelaatbare fantasie. De gedachte achter de Kerstman is deze: in de nacht waarin het heilige Kind Jezus geboren werd, komt er een boodschapper van Hem om goede gaven aan kinderen te brengen. Tot zover is de gedachte waar. Hóé die boodschapper van Jezus komt, en wie hij precies is — dat hoort bij het rijk van de fantasie. Het kind heeft er recht op de waarheid te kennen, en het mag ook een zekere mate van fantasie genieten. Stel dat ouders hun kind de avond tevoren alle kerstcadeaus laten zien, netjes klaargelegd in een la, klaar om straks de kerstkousen te vullen — zodat er geen ruimte overblijft voor het zoete spel van de fantasie. Dat zou niet wijs zijn, en ook niet vriendelijk. Het past niet bij wat God in de natuur van het kind heeft gelegd. Maar het zou óók niet wijs of vriendelijk zijn om het hele verhaal van de Kerstman en zijn rendieren te vertellen alsof het letterlijk waar is. Er zijn kinderen bang gemaakt met de gedachte dat de Kerstman 's nachts door de schoorsteen zou komen, en dat ze geen cadeaus zouden krijgen als ze wakker waren op het moment dat hij kwam. Dat is helemaal verkeerd. Het kind moet de waarheid leren als waarheid — en van de fantasie mogen genieten als fantasie.

Zo is het eigenlijk ook op het terrein van de Bijbel. Zeggen dat Jezus de goede Herder is, is een waarheid brengen in het kleed van een beeld. Een kind moet geholpen worden om te zien wat de waarheid is, en hoe ver het beeld reikt. Anders kan juist dit Bijbelse beeld voor moeilijkheden zorgen. Er zijn kinderen die er werkelijk onder geleden hebben dat ze dachten letterlijk "lammetjes" te moeten zijn in de kudde van de Heiland. Dit besef van de grens tussen fantasie en leugen moet in elke fase van de opvoeding worden vastgehouden. De leugen mag niet worden geduld. De fantasie mag een ruime plaats krijgen.

Deze waarheid geldt ook voor het lezen van sprookjes. Een kind kan goedgekozen sprookjes lezen, in het besef dat ze verzonnen zijn, met minder gevaar voor zijn denken en karakter dan bij het lezen van een godsdienstig verhalenboek dat de werkelijkheid vals kleurt. Bij het sprookje weet hij dat het verhaal van begin tot eind fantasie is. Bij het andere boek kan hij op een dwaalspoor raken, doordat hij gaat geloven dat iets wat verzonnen én vals is, echt gebeurd zou kunnen zijn. Niet het zuiver fantasievolle in de leesstof van een kind richt blijvende schade aan, maar het valse dat zich voordoet als echt.

De verbeelding van een kind kan gerust veel ruimte krijgen: in zijn spel, in zijn spreken en in zijn lezen. Het verschil tussen fantasie en leugen kent hij net zo goed als zijn ouders. Waar hij hulp bij nodig heeft, is het trekken van de grens tussen het valse en het ware in verhalen die over het echte leven lijken te gaan. Gelukkig is het kind dat ouders heeft die dat onderscheid begrijpen — en die klaarstaan om hem daarbij te helpen.

Hoofdstuk 29Meer waarde geven aan het kerstfeest van een kind

Kerst is voor de kleintjes een dag boven alle dagen, vanwege de cadeaus die deze dag hun brengt. Maar kerstcadeaus hebben in kinderogen meer of minder waarde, wanneer de gever er zichzélf meer of minder in meegeeft. Het is niet zo dat kinderen hun cadeaus verstandelijk op waarde schatten, zoals ouderen doen, naarmate ze erin aflezen hoeveel liefdevolle moeite de gever in de voorbereiding heeft gestoken. Maar wél is het zo dat voor kinderen de kerstcadeaus op zichzelf minder waard zijn dan de spanning rond de manier van geven — door moeite die werkelijk de gever zélf vertegenwoordigt, of de kinderen dat op dat moment nu beseffen of niet.

De kerstsok en de kerstboom geven meerwaarde aan de cadeaus die ze verbergen. En boom noch sok kan voor de kerstmorgen worden klaargemaakt zonder geduldige, liefdevolle arbeid van de ouders, in de nacht ervoor. En hoe meer er — naast de schitterende versierde boom en de veelbelovende vorm van de bollende sok — te raden en te zoeken valt voordat de kinderen hun kerstdeel gevonden en veroverd hebben, hoe leuker de kinderen het vinden. En hoe meer waarde het voor hen krijgt.

Het kost tijd, werk en handigheid om voor de kinderen het beste van een kerstmorgen te maken. Maar het loont om dat voor de lieverds te doen zolang ze nog kind zijn. Ze vergeten het nooit meer; het blijft hun hele leven een kostbare herinnering. Het is een van de middelen in de opvoeding die ouders graag ten goede zouden moeten gebruiken.

Er zou één goede man genoemd kunnen worden die de kunst om kerst voor kinderen heerlijk te maken tot volmaaktheid heeft gebracht. Zelf heeft hij geen kinderen. Daarom heeft hij het tot zijn levenstaak gemaakt om de kinderen van anderen gelukkig te maken. Het verhaal van de vrolijke, steeds wisselende kerstvondsten in zijn huis zou een boekje kunnen vullen. Zijn kerstplannen zijn nooit twee keer hetzelfde. Daarom zeggen de kinderen die hij om zich heen verzamelt naar waarheid: "Zoiets als dít is er nog nooit geweest." Neem één kerstfeest als voorbeeld. Deze kindervriend was er weken van tevoren druk mee. Geld gaf hij ruimhartig uit, maar daar bleef het niet bij. Dag en avond werkte hij, met de hulp van een liefdevolle zus, om alles precies naar zijn zin te krijgen — en dat was beslist ook naar de zin van de kinderen. Eindelijk was het kerstavond. En de kinderen waren er ook: neefjes en nichtjes, en verdere familie, verzameld in zijn huis om te wachten op de dag waar ze zo op hoopten.

Eindelijk kwam de kerstmorgen. Wakend en slapend hadden de kinderen gedroomd van de heerlijkheden die komen zouden, want ze wisten uit het verleden genoeg om er zeker van te zijn dat er iets goeds voor hen klaarlag. Niemand versliep zich die morgen. Volgens afspraak verzamelden ze zich in de ontbijtkamer. Hun kousen hingen aan de schoorsteenmantel — maar slap en leeg. Nergens was een verdacht pakje of doosje te zien. Eerst werd het ontbijt afgewerkt, zodat de morgen vrij was voor echt plezier. Toen kon de dag pas goed beginnen. Ieder ging naar zijn of haar sok. Er zat niets in dan een kaartje, hangend aan een draadje dat over de rand van de schoorsteenmantel kwam. Op dat kaartje stond op rijm de oproep om de draad te volgen, waar hij ook heen ging — ongeveer zo:

"Charley, lieverd, volg maar je neus,
en laat je neus dit draadje gaan;
volg het door het hele huis —
aan het eind zie je iets moois staan."

Elke sok vertelde hetzelfde verhaal, in wisselende vorm. En elk kind stond daar met een dun draadje in de hand, zich afvragend waar het heen zou leiden, wachtend op het teken om te beginnen. Op het startsein gingen ze er allemaal tegelijk vandoor.

Het was een bijzonder oud huis, rijk ingericht met kunstschatten en snuisterijen uit de hele wereld. De ontbijtkamer had zware panelen van gesneden hout en was behangen met oude wandtapijten. De draadjes die de kinderen volgden, liepen achter de grote Zwitserse klok langs, onder het wandtapijt door, voorbij de salon met zijn wandpanelen van Cordoba-leer, een ontvangkamer vol schilderijen in — en klommen daar naar het plafond, omhoog door een daklicht van gekleurd glas. Toen de kinderen dát zagen, renden ze door de hal met zijn marmeren vloer de brede, glanzend gewreven notenhouten trap op, naar de gang erboven. Daar haalden ze hun draadjes op, en begon de jacht opnieuw.

Vanaf dit nieuwe beginpunt ging elk draadje een eigen kant op. Ze liepen her en der, en de kinderen volgden — bijna ademloos van de spanning van het jagen en verwachten. Langs de wanden van de gang, onder rijen oosterse tegels, Italiaans majolica en Sèvres-porselein door, achter oude schilderijen langs, dwars door de goedgevulde bibliotheek, kasten vol vistuig en jachtspullen in en uit, door kamers met Turkse matten en rijk Perzisch borduurwerk, omhoog naar de derde verdieping, en langs de onderkant van de trapleuning weer naar beneden. Telkens wezen de draadjes de weg, en de kinderen volgden. Het was een heerlijk uur voor jong en oud.

Na een poosje kwamen de draadjes weer op één punt samen. Ze liepen onder een gesloten deur door, achter in een gang, waar een bordje elk kind opriep te wachten tot allen bij elkaar waren. Eén voor één kwamen ze aan, met stralende gezichten en bonzende harten. De deur ging open. Daar, midden in de kamer, stonden zeven reusachtige kartonnen kerstlaarzen — elk zo groot als een flinke emmer, of groter — met de namen van de kinderen erop, en tot overlopens toe gevuld. Elk kind greep een laars en haastte zich, zoals opgedragen, terug naar de ontbijtkamer.

Toen kwamen er nieuwe verrassingen. Iedereen ging samen op de vloer zitten. Er werd maar één pakje tegelijk opengemaakt, zodat ze allemaal ten volle van elke onthulling konden genieten. En op menig pakje stonden onverwachte aanwijzingen. Een kind haalde een pakje uit haar kerstlaars, en vond onder het eerste papier een geschreven mededeling dat het pakje aan haar nichtje moest worden doorgegeven. Even later kreeg dat nichtje de aanwijzing om een ander pakje door te geven aan een derde uit het gezelschap. En zo ging de morgen voorbij. Wat waren die kinderen gelukkig! Wat een herinneringen voor het leven werden er toen voor hen gemaakt! En wat genoten de goede oom en tante van die morgen — van het geluk dat zíj hadden bereid!

Er zaten sierlijke en passende cadeaus in die kerstlaarzen. Maar de bekoring van die dag lag in de geheimzinnigheid van die speurtocht door dat prachtige huis, en in de spanning van het lange verwachten en verwonderen. Die kinderen raken nooit uitgenoten over die morgen. De mooiste cadeaus die ze toen kregen, hadden meerwaarde omdat hun gulle gever zoveel van zichzélf had gelegd in de voorbereiding en de uitdeling. En dit is maar één voorbeeld van een waarheid die geldt voor heel het terrein van het blij maken van kinderharten — met kerst of op welke dag ook. Het maakt daarbij niet uit of het gezin ruim heeft of krap zit, of de cadeaus talrijk zijn of weinig, kostbaar of goedkoop.

Wie kinderen gelukkig wil maken, moet vóór hen doen en mét hen doen — niet alleen maar aan hen geven. Hij moet zichzelf meegeven met zijn gaven. Zo volgt hij, in zekere mate, de liefde na van Hem Die Zichzelf aan ons gaf. Hij wordt geraakt door onze vreugden zowel als door onze noden. En bij alles wat Hij geeft, stelt Hij ons nog iets beters in het vooruitzicht dat voor ons bewaard wordt: dat wat alle kennis en begrip te boven gaat, maar wat onze hoop en ons verlangen volkomen zal vervullen, wanneer wij het eindelijk mogen bezitten.

Hoofdstuk 30Woorden voor het slapengaan

Er is één moment waarop kinderen alleen maar liefdevolle woorden van hun ouders moeten horen. Eén moment waarop ze moeten voelen dat hun huis een huis van liefde en blijdschap is. Dat is wanneer ze 's avonds naar bed gaan. De woorden waarmee je een kind welterusten zegt, horen de beste woorden te zijn, want het zijn de woorden met de meeste kracht. Toch beseft niet elke ouder deze belangrijke waarheid, en niet elk kind mag ervan genieten.

De laatste wakkere gedachten van een kind hebben een bijzondere macht over zijn hoofd en zijn hart. Ze helpen zijn indrukken vast te leggen en zijn karakter te vormen — voor altijd. Een kind keert zich af van spelletjes en vriendjes. Het laat de drukke bezigheden van zijn kleine wereld achter zich en gaat alleen liggen om te slapen. Dan voelt het een eenzaamheid en afhankelijkheid die het op geen ander moment voelt. Dan hunkert het naar meeleven. Dan waardeert het vriendelijkheid. Dan doet hardheid of kille onverschilligheid het pijn.

Wat is een kind blij als het bij moeders knie mag knielen om zijn avondgebed te bidden, of als vader naast hem knielt terwijl hij bidt! Wat geniet het van een woord van waardering of bemoediging vlak voor de nachtkus van vader of moeder! Met wat een warme, dankbare liefde gloeit zijn jonge hart als het de tedere druk van moeders hand of lippen op zijn voorhoofd voelt, voordat het in slaap valt. Wat lijkt dat huis hem op zo'n moment licht en dierbaar! Wat heeft het spijt van elk onvriendelijk woord of elke onvriendelijke daad die het zich dan van die dag herinnert! Wat is het dan bereid om elke verkeerde keuze één voor één te bekennen, en alle fouten die het nog weet — en om nieuwe voornemens te maken om het voortaan beter te doen!

Wat een kind ook ongeduldig wil ontgroeien, het welterusten van zijn moeder ontgroeit het niet zomaar. Zolang zij bereid is naar zijn bed te komen en hem, vlak voor hij in slaap valt, een kus en een lief woord te geven, zal hij dat voorrecht van zijn thuis koesteren. Het is met geen geld te betalen. En het gemis ervan zou hij pijnlijk voelen. En op geen enkel moment is hij zo bereid te doen wat zijn moeder van hem vraagt als dan. Op geen enkel moment zinken haar zachte, tedere woorden van liefdevolle raad dieper in zijn hart, of maken ze een indruk die blijvender is en meer invloed heeft.

Er zijn jonge mannen en vrouwen, nog thuis in het huis van hun kindertijd, die uitkijken naar het moment dat moeder hun nachtkus komt geven. Met niet minder verlangen en dankbare liefde dan toen ze kleine jongens en meisjes waren. En er zijn nog veel meer mensen, jong en oud, ver van huis, die God met heel hun hart danken voor de onuitwisbare herinnering aan zulke tekenen van moederliefde uit de tijd dat ze nog bij haar waren.

En toch is er misschien niets waarin ouders over het algemeen zo makkelijk de fout in gaan als in ongeduldige of liefdeloze woorden tegen hun kinderen, juist wanneer de kleintjes naar bed gaan. De ouders zijn moe, en hun voorraad geduld is op zijn laagst. Als de kinderen niet zo rustig, ordelijk en vlot zijn als ze zouden moeten zijn, worden ze scherper terechtgewezen dan voor dezelfde dingen eerder op de dag. Te vaak gaan kinderen naar bed met een schrijnend gevoel dat hun ouders hen onrecht hebben gedaan, en piekeren ze over hun verdriet terwijl ze proberen tot rust te komen om te slapen. Hun kussen is vaak nat van verdrietige tranen. En misschien raken hun kleine harten verbitterd en verhard door de blijvende indruk van het onrecht dat ze geleden hebben, of de hardheid die ze ondervonden hebben. En dat precies op het moment dat ze het meest vatbaar waren voor de invloed van hun ouders — ten goede of ten kwade.

Het is een simpel feit dat sommige ouders de straf voor de misstappen van de dag werkelijk uitstellen tot het rustige uur van de schemering en het naar bed gaan. Denk aan "het oude vrouwtje dat in een schoen woonde" uit het Engelse kinderrijmpje. Net als zij hebben heel wat moeders met een groot gezin hun kinderen vaak "allemaal een flink pak slaag gegeven en naar bed gestuurd". Misschien krijgen kinderen in de regel rond bedtijd meer slaag dan op enig ander uur van de dag. En zonder twijfel krijgen ze dan de meeste standjes.

"Horen jullie me, kinderen?" klinkt de stem van menige moeder de kinderkamer in, als de kinderen naar bed gaan. "Als jullie niet ophouden met spelen en praten en niet meteen gaan slapen, dan kom ik naar boven en dan zál ik jullie!" En dat is de echo van moeders stem die het langst in de oren van haar kinderen naklinkt.

Verder zijn er moeders die, zonder een onvriendelijke bedoeling, zo onverstandig zijn om hun kinderen bewust de nachtkus te onthouden als straf voor een kleine verkeerde keuze. Ze beseffen niet hoe wreed het in wezen is om de kleintjes deze verzekering van liefde te ontzeggen, juist op het moment dat het tere hart die boven alles op prijs stelt. Het eerste gevolg daarvan is bitter verdriet bij de kinderen. Gebeurt het vaker, dan kan het de liefdevolle band tussen ouder en kind losser maken, en de waarde van de nachtkus verminderen. Het is waarschijnlijk zelfs zo dat er uit fatsoenlijke gezinnen meer kinderen verzuurd, vervreemd en op het verkeerde pad geraakt zijn door hardheid, onrecht of onverstandige strengheid rond bedtijd dan door wat ook in hun gezinsleven.

Zelfs waar ouders niet hard optreden of streng straffen, wordt juist op dat moment vaak onverstandig veel nadruk gelegd op de fouten en tekortkomingen van een kind. Zo wordt het kind onnodig bedroefd en terneergeslagen, en valt er een schaduw over het uur dat van alle wakkere uren het meest hoopvol en rustgevend behoort te zijn. Wat een ouder op zo'n moment zegt om het kind een betere weg te wijzen, moet gaan over een doel om naar te reiken. Niet over het bestraffen van wat het kind verkeerd heeft gedaan — dat is toch niet meer terug te draaien. De laatste wakkere indrukken van elke dag behoren, bij elk kind, indrukken te zijn van vrede, blijdschap en heilige hoop.

Lang geleden ging een gevoelig, verlegen jongetje elke avond slapen in een laag "rolbed", dat overdag onder het bed van zijn ouders werd geschoven en 's avonds voor hem tevoorschijn werd gehaald. Als hij daar alleen in het donker lag, kon hij de stemmen van zijn ouders horen in hun verlichte huiskamer, aan de overkant van de gang, aan de andere kant van het huis. Het leek hem dat zijn ouders nooit sliepen: als hij 's avonds naar bed werd gebracht, waren ze wakker, en als hij 's morgens uit bed kwam, waren ze wakker. Die gedachte gaf hem in elk geval moed, terwijl zijn hoofd druk aan het fantaseren was in de vreemde duisternis van zijn eenzame kamer.

Allebei zijn ouders hadden hem dan liefdevol welterusten gezegd en een kus gegeven, en hij had zich lekker genesteld om te gaan slapen. Maar dit jongetje had de gewoonte om avond na avond nog één keer overeind te komen. Dan riep hij vanuit zijn rolbed naar zijn vader met de sterke armen, in de kamer waaruit het licht scheen, voorbij de schemerige gang: "Bent u daar, papa?" En het antwoord kwam opgewekt terug: "Ja, mijn kind, ik ben hier." "U zorgt toch vannacht voor me, papa?" was dan zijn vraag. "Ja, ik zorg voor je, mijn kind," luidde het troostende antwoord. "Ga nu maar slapen. Welterusten." En het ventje viel rustig in slaap, in de gedachte aan die geruststellende woorden voor de nacht.

Voor de liefhebbende vader was het een kleinigheid. Maar voor de gevoelige zoon was het een grote zaak. Het heeft het leven van die zoon gevormd. Het bond de zoon nog sterker aan zijn vader. En het opende voor hem de weg naar een helderder besef van zijn afhankelijkheid van de liefdevolle waakzaamheid van de hemelse Vader. Die zoon is nu zelf vader en grootvader. Maar tot op de dag van vandaag, wanneer hij 's avonds gaat slapen, ziet hij vanuit de herinnering aan die les van lang geleden op — door de schaduwen van zijn aardse slaapplaats heen, naar het verre licht waar zijn Vader is. En dan roept hij, in dezelfde geest van kinderlijk vertrouwen en hulpeloosheid als toen: "Vader, U zorgt vannacht voor me — toch?" En hij hoort het geruststellende antwoord terugkomen: "Uw Bewaarder zal niet sluimeren. De HEERE zal u bewaren voor alle kwaad, uw ziel zal Hij bewaren. Slaap, Mijn kind, in vrede." En zo ervaart hij de dubbele zegen van de woorden waarmee een vader zijn kind welterusten zegt.

Een wijze ouder zal het uur waarop de kinderen naar bed gaan op waarde schatten en er goed gebruik van maken. Dat is het gouden uur voor goede indrukken op de kinderharten. Dat is de mooiste kans die een ouder heeft om heilige invloed uit te oefenen. Dan geen strengheid, dan geen straf. Elk woord dat in dat uur gesproken wordt, behoort een woord van zachtheid en liefde te zijn. Welke woorden onthouden kinderen in al hun latere jaren het meest, als het beste beeld van de geest en de invloed van hun ouders? De woorden waarmee die ouders hun kinderen welterusten zeiden. En het kan zijn dat die woorden de laatste zijn die de ouders ooit tot hun kinderen mogen spreken. Want elke nacht van slaap herinnert veelzeggend aan de nacht van de laatste slaap. Laten daarom de woorden waarmee ouders hun kinderen welterusten zeggen altijd zulke woorden zijn, dat de ouders er graag mee herinnerd willen worden wanneer hun stem voorgoed zwijgt. En zulke woorden, dat zij ze zelf met blijdschap kunnen terughalen — als de oren van hun kinderen nooit meer opengaan voor een welterusten van hen.